عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم «خیر کثیر» را از مفاهیم محوری سوره کوثر دانست و تداوم نسل پیامبر اکرم(ص) از طریق حضرت زهرا(س) و تفاوت خیر با کثرت نعمت‌ها را از ابعاد تفسیری این سوره برشمرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین سیدکریم خوب‌بین خوش‌نظر، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، در گفت‌وگو با ایکنا از قم، با اشاره به شأن نزول سوره کوثر و دیدگاه‌های تفسیری درباره مفهوم و مصداق آن، «خیر کثیر» را یکی از معانی محوری کوثر دانست و گفت: کوثر را نباید صرفاً در کثرت نعمت‌ها جست‌وجو کرد، بلکه بهره‌برداری مناسب از امکانات و اتخاذ موضع صحیح در شرایط مختلف، از مهم‌ترین ابعاد این مفهوم قرآنی است.
وی درباره شأن نزول سوره کوثر اظهار کرد: مطابق روایات مربوط به شأن نزول این سوره، پس از درگذشت دو فرزند پیامبر اکرم(ص)، یعنی قاسم و عبدالله، عاص بن وائل، پدر عمرو عاص، از روی طعنه و استهزا، پیامبر(ص) را ابتر و مقطوع‌النسل خواند و پس از آن، سوره کوثر نازل شد. از همین رو، بسیاری از مفسران شیعه با توجه به شأن نزول سوره، معتقدند مراد از کوثر، کثرت نسل پیامبر(ص) است؛ به این معنا که از طریق فرزندان حضرت زهرا(س)، نسل گسترده‌ای از پیامبر(ص) باقی ماند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم افزود: در برخی احادیث نقل‌شده در منابع شیعه و اهل سنت نیز کوثر به نهر یا چشمه‌ای در بهشت تفسیر شده است. در این زمینه می‌توان به جلد دوم کتاب «شواهد التنزیل لقواعد التفضیل» اثر حاکم حسکانی، از عالمان اهل سنت، مراجعه کرد.
خوب‌بین خوش‌نظر با اشاره به برخی دیدگاه‌های تفسیری معاصر بیان کرد: برخی مفسران معتقدند زبان سوره کوثر و تعبیر «إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ» بیشتر با منت نهادن خداوند بر پیامبر(ص) و بیان عطای الهی تناسب دارد تا اینکه صرفاً تسلیتی برای پیامبر(ص) و پاسخی به طعن و شماتت دشمنان ایشان باشد.
وی ادامه داد: یکی از پرسش‌های مهم در تفسیر این سوره آن است که آیا پیام و مفهوم کوثر تنها به شخص پیامبر(ص) و واقعه‌ای در گذشته اختصاص دارد یا اینکه این مفهوم بر اساس قاعده تفسیری «جری و تطبیق» در دوره‌های بعد نیز جریان پیدا می‌کند؟ به بیان دیگر، آیا کوثر تنها پاسخی به عاص بن وائل و دیگر مخالفان پیامبر(ص) بود یا همان‌گونه که در برخی روایات آمده است، این مفهوم درباره امیرالمؤمنین علی(ع) و شیعیان ایشان نیز مصداق دارد و همچنان می‌توان از برکات آن بهره‌مند شد؟
تفاوت کوثر با کثرت نعمت
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم با تأکید بر اینکه فهم درست مفهوم و مصداق کوثر، کلید فهم سوره کوثر است، گفت: سرمایه پیامبر(ص) کوثر است و همین کوثر، ناتمامی و ابتر بودن دشمن و شکست او را تبیین می‌کند. بنابراین، برای فهم این سوره باید مفهوم و مصداق کوثر را در زندگی پیامبر(ص) شناسایی و درباره آن تأمل کرد.
وی با اشاره به معانی لغوی کوثر افزود: در منابع لغوی سه معنا برای کوثر ذکر شده است؛ نخست، مبالغه در کثرت؛ دوم، مرد بزرگ و بسیار بخشنده؛ و سوم، خیر کثیر و کثیرالخیر. زمخشری در تفسیر «الکشاف» با به‌کارگیری تعبیر «المُفَرِّطُ الْکَثْرَة»، به معنای فراوانی بیش از حد، به مفهوم نخست اشاره کرده است.
خوب‌بین خوش‌نظر ادامه داد: مرحوم طبرسی در تفسیر «مجمع‌البیان»، معنای کثیرالخیر را ترجیح داده است؛ زیرا از نظر او این معنا جامع معانی مختلف و دربرگیرنده مصادیق دنیوی و اخروی کوثر است. برخی مفسران معاصر نیز همین معنا را برگزیده‌اند، با این توضیح که معانی دیگر با سیاق سوره هماهنگی کمتری دارند.
وی توضیح داد: پیامبر(ص) از نعمت‌ها و امکانات فراوان دنیوی برخوردار نبود؛ ازاین‌رو، تفسیر کوثر به کثرت امکانات و نعمت‌ها، لزوماً با شرایط زندگی ایشان سازگار نیست. همچنین تفسیر کوثر به معنای مردی بزرگ و بخشنده، با تعبیر «أَعْطَیْناکَ» تناسب روشنی ندارد؛ زیرا آیه از عطای خداوند به پیامبر(ص) سخن می‌گوید، نه از بخشش یک انسان به ایشان.
خوب‌بین خوش‌نظر با بیان اینکه باید میان مفهوم و مصداق کوثر و نیز میان خیر و نعمت تفاوت قائل شد، اظهار کرد: معنای خیر کثیر با کثرت نعمت یکسان نیست. خیر می‌تواند در بهره‌برداری مناسب از نعمت و استفاده درست از امکانات معنا پیدا کند. از همین نقطه است که مفهوم کوثر از برداشت‌هایی که صرفاً بر تعداد و گستردگی نعمت‌ها تمرکز دارند، متمایز می‌شود.
این پژوهشگر قرآنی افزود: برای رسیدن به مفهوم دقیق کوثر، باید دو نکته را در نظر گرفت؛ نخست، تفاوت میان مفهوم و مصداق کوثر و دوم، تفاوت میان خیر و نعمت. به نظر می‌رسد برخی مفسران، دست‌کم به تمایز میان خیر و نعمت توجه کافی نکرده‌اند. هرچند در برخی روایات، نعمت‌های دنیوی یا حتی اسب‌سواری خیر خوانده شده است، این مسئله به معنای آن نیست که هر نعمتی الزاماً خیر است. خیر می‌تواند در شمار نعمت‌ها قرار گیرد، اما هر نعمتی لزوماً خیر نیست.
وی با اشاره به آیات ۵۵ و ۵۶ سوره مبارکه «مؤمنون» بیان کرد: با توجه به این تمایز، می‌توان کوثر را به معنای خیر کثیر دانست؛ مفهومی که به میزان بهره‌برداری صحیح از امکانات اشاره دارد، نه صرفاً فراوانی آن‌ها. بر این اساس، کوثر می‌تواند بهره‌برداری مناسب از امکانات اندک را نیز شامل شود و به ما بیاموزد که استمرار و کمال، الزاماً در گرو برخورداری از موقعیت مطلوب، امکانات گسترده و نعمت‌های فراوان نیست.
خوب‌بین خوش‌نظر تصریح کرد: برخورد صحیح و موضع‌گیری متناسب با شرایط، حتی در موقعیت‌های نامطلوب، می‌تواند مصداق خیر کثیر باشد. از این منظر، کوثر را نباید صرفاً در میان نعمت‌ها و صاحبان نعمت جست‌وجو کرد و نباید تصور کرد کسانی که امکانات بیشتری دارند، لزوماً به استمرار و تمامیت نیز دست می‌یابند. اگر انسان از کوثر و صلات حضور برخوردار باشد و در هر شرایطی رفتار و موضع‌گیری مناسبی اتخاذ کند، دشمن او، به تعبیر قرآن، ابتر و ناتمام خواهد ماند.
وی افزود: بنابراین، کثیرالنعمه با کثیرالخیر تفاوت دارد و کوثر را باید در خیر کثیر و بهره‌برداری شایسته از امکانات، حتی امکانات محدود، جست‌وجو کرد. با چنین برداشتی، مفهوم کوثر با زندگی پیامبر(ص) نیز هماهنگ می‌شود؛ زیرا ایشان در سخت‌ترین موقعیت‌ها و شرایط، بهترین و درست‌ترین برخورد را داشت و برای انجام رسالت خود منتظر فراهم شدن شرایط مطلوب نماند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) گفت: پیامبر(ص) از دوران بلوغ تا بعثت، همواره از بهترین امکانات و موقعیت‌های اجتماعی برخوردار نبود، اما رفتار شایسته و موضع‌گیری مناسب و به‌موقع ایشان، جایگاه ویژه‌ای میان مردم برای آن حضرت ایجاد کرده بود و از ایشان شخصیتی امین ساخته بود.
وی ادامه داد: اگر پیامبر(ص) از برخوردی استوار و متناسب با شرایط برخوردار نبود، گمراهی، فساد، انحراف، ظلم و تجاوز در جامعه آن روز می‌توانست ایشان را نیز در خود فرو ببرد. همچنین اگر از غنا و استواری درونی برخوردار نبود، ضعف و ناتوانی در برابر کفرپیشگان می‌توانست جایگاه ایشان را متزلزل کند و امکان هدایت و حل اختلافات جاهلی و قبیله‌ای را از بین ببرد.
خوب‌بین خوش‌نظر اظهار کرد: با چنین نگاهی به تاریخ زندگی پیامبر(ص)، می‌توان دریافت که سراسر زندگی پرفرازونشیب ایشان جلوه‌ای از کوثر الهی است. کوثر، این چشمه جاری، نشانه موفقیت پیامبر(ص) و ناتمامی و ابتر بودن دشمنان ایشان است. زندگی پیامبر(ص) را می‌توان تفسیری از کوثر دانست؛ همان‌گونه که لحظه‌لحظه زندگی ایشان، جلوه‌ای از شکر عطای کوثر و صلات حضور است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ».
کنشگری قائد شهید در پرتو مفهوم کوثر
وی در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا کنشگری بیش از سه دهه زعامت قائد شهید و موضع‌گیری‌های ایشان در حوادث مختلف می‌تواند مصداقی از کوثر و برخورد صحیح با شرایط باشد، گفت: کنشگری و موضع‌گیری‌های ایشان در قبال مسائل مرتبط با مردم، مطالبه مستمر از کارگزاران نظام در دولت‌های مختلف برای خدمت‌رسانی و نیز مواجهه با دشمنی‌های آشکار نظام سلطه، از منظر این برداشت تفسیری، می‌تواند نمونه‌ای از بهره‌گیری از کوثر و اتخاذ مواضع درست و به‌موقع باشد.
خوب‌بین خوش‌نظر بیان کرد: بر اساس این نگاه، قائد شهید نیز همچون پیامبر(ص) و دیگر پیشوایان و اولیای دین، از کوثر جاری در عرصه‌های مختلف بهره‌مند بوده و با اتخاذ مواضع به‌جا و متناسب با شرایط، در پیشبرد ظرفیت‌های ایران اسلامی در حوزه‌های علمی، هسته‌ای، موشکی و دیگر عرصه‌ها نقش داشته است. قائد شهید پس از امام راحل(ره)، پرچم‌دار عزت، شرف و اقتدار ملت ایران و ملت‌های منطقه بود و در موارد متعددی، تهدیدهای داخلی و خارجی دشمن را به فرصتی برای ملت ایران تبدیل کرد.
