عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، با بیان اینکه هزاره مرحوم کراجکی نباید صرفاً به یک بزرگداشت محدود شود، بلکه باید فرصتی برای بازخوانی روش و شیوه علمی او باشد، تأکید کرد: مرحوم کراجکی در مواجهه با شبهات، از روش جدال احسن بهره می‌گرفت؛ به‌گونه‌ای که حتی یک تعبیر زشت و قبیح به کار نبرده است و جدال او کاملاً مبتنی بر شیوه احسن بود، اما در عین حال، با استدلالی عالمانه، عقاید باطل مسیحیت و اهل سنت را به چالش می‌کشید.
آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی؛ رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار(ه) شامگاه ۱۵ مهرماه در آئین رونمایی از اسباب و اسناد کنگره هزاره علامه کراجِکی که در کتابخانه آیت‌الله العظمی بروجردی در قم برگزار شد، گفت: در مورد مرحوم کراجکی ابتدا باید دوران مرحوم ایشان را به صورت کامل تحلیل کنیم زیرا برای فهم یک شخصیت درک زمانه و شرایط، خیلی مهم است، در حالی که کمتر در سیره‌نگاری و تاریخ‌نویسی دوره یک شخصیت تحلیل می‌شود.
وی ادامه داد: یکی از حوادث مهم این دوره آن بود که مسیحیت با دولت فاطمیون مواجهه فکری و اندیشه‌ای داشتند و درصدد نابودی اسلام بودند و در این معارضه است که ارزش آثار کراجکی مشخص می‌شود.
سابقه اصطلاح آخرالزمانی
استاد درس خارج حوزه علمیه با بیان اینکه اصطلاح «آخرالزمانی» عمدتاً پس از انقلاب و به‌ویژه در دو دهه اخیر در میان ما مطرح شده است، اما در اندیشه مسیحیت از دوره‌های پیشین مورد توجه بوده است، افزود: در دوره آن مرحوم، مسیحیت برای غلبه دین خود در پی از بین بردن جایگاه قرآن و شخصیت پیامبر(ص) بود و مطالب انحرافی را در میان مسلمانان منتشر می‌کرد. از جمله مسائلی که در کنار ترویج مفاهیم شهوانی، بسیار بر آن تأکید می‌کردند، القای این شبهه بود که قرآن ساخته دست پیامبر(ص) است و جنبه اعجاز ندارد. آنان از این طریق درصدد محو اسلام بودند.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با بیان اینکه خدمتی که کراجکی به اصل اسلام و تثبیت معجزات پیامبر(ص) و قرآن انجام داد، باید در درجه نخست در شمار اقدامات مهم این شخصیت قرار گیرد، اظهار کرد: این مبارزه بسیار مهم‌تر از مواجهه‌ای است که ایشان با اهل سنت زمان خود داشت. همچنین توجه دادن به تاریخ نیز از مسائل مهم دوره ایشان به شمار می‌رود. در شرح حال وی نوشته‌اند که ایشان از ابزار عقل و نقل و به‌ویژه نقل‌های تاریخی، بسیار استفاده می‌کرد و بیشتر به مطالب تاریخی قرآن استناد داشت.
آیت‌الله فاضل لنکرانی بیان کرد: از جمله مطالب تاریخی که مسیحیان به آن دامن می‌زدند، این بود که راهبی مسیحی با پیامبر(ص) دیدار کرده و مطالبی را به ایشان آموخته است و پیامبر(ص) نیز پس از این دیدار، قرآن را نوشته است. کراجکی با استناد به آیات ۴۴ تا ۴۶ سوره قصص، این نقل تاریخی را زیر سؤال می‌برد.
وی ادامه داد: در آیات مورد اشاره خداوند فرمود:وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَىٰ مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ ...؛ آیه بیانگر آن است که حضرت موسی(ع) برای دریافت حکم نبوت در جانب غربی کوه طور بوده است ولی این مطلب را علمای مسیحی و اهل کتاب آن زمان هم مطلع نبودند و چطور ممکن است یک راهب مسیحی بخواهد چیزی به پیامبر(ص) بیاموزد.
رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، تصریح کرد: وی همچنین به برخی پیشگویی‌های قرآن در ابتدای سوره روم و آیات ۱۱۰ و ۱۱۱ آل عمران استناد کرده است که از پیشگویی‌های مهم قرآن است: قرآن در آیه ۱۱۱ فرموده است: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى ۖ وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ؛ این موضوع قضیه خارجیه نیست و خدا نخواسته بفرماید که یهود و نصارا در حد ایذا در برابر مسلمین ایستاده بودند بلکه اسلام از ابتدای پیدایش تا زمان ظهور در برابر اسلام ایستاده‌اند و خواهند ایستاد ولی در برابر عظمت اسلام، ناتوان هستند ولو اینکه کشتارها و جنایات زیادی کنند؛ اینها در نهایت مجبور به هزیمت و فرار کردن خواهند بود.
وی ادامه داد: در آیه ۱۱۲ هم فرمود:ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ ...؛ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ(هر زمان و هر کجا یافت شوند، [داغِ] خواری و ذلت بر آنان زده شده،)؛ ما باید از این آیات برای امروز استفاده کنیم که روش کراجکی در برابر دشمنان اهل کتاب بوده است.
دفاع جانانه از علم و عصمت ائمه(ع)
آیت‌الله فاضل لنکرانی بیان کرد: در مقابله با اهل سنت نیز، مرحوم کراجکی در موضوع علم امام و اصل امامت، مطالب مهمی را مطرح کرده است؛ آن هم در دوره‌ای که چنین مباحثی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. برخی افراد کم‌اطلاع در حوزه علمیه قم امروز نیز مطرح کرده‌اند که بحث عصمت ائمه(ع) از دوره صفویه بیان شده است؛ در حالی که مرحوم کراجکی در قرن چهارم و در کتاب «کنزالفوائد»، جلد اول، صفحه ۲۴۵، آورده است: «لا إمامة بعد رسول‌الله إلا لهم و لا یجوز ...».
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با بیان اینکه مرحوم کراجکی با اهل سنت حشر و نشر داشته و اهل سنت نیز در کتب سیره و رجال خود با عظمت از وی نام برده‌اند، اظهار کرد: با وجود این، ایشان چنین اندیشه‌هایی را مطرح کرده است. باید شیوه کراجکی در برخورد با مسیحیت و اهل سنت مورد توجه قرار گیرد. کسانی که امروز مسئله تقریب را دنبال می‌کنند، باید سراغ چنین افرادی بروند؛ افرادی که ضمن احترام به اهل سنت و داشتن حشر و نشر با آنان، حتی به اندازه سرسوزنی از عقاید شیعه کوتاه نمی‌آمدند و از آن تنزل نمی‌کردند. ازاین‌رو، کراجکی آورده است: «و إنهم فی کمال العلم و العصمة ...». وی تأکید کرده است که ائمه(ع) از ناحیه خداوند دارای علم غیب بوده‌اند.
استاد درس خارج حوزه علمیه اظهار کرد: البته ایشان در این زمینه مطلبی را بیان کرده است که باید در مورد علم غیب ائمه(ع) تحقیقات بیشتری صورت گیرد؛ زیرا معتقد است ائمه(ع) به اندازه مصلحتی که خداوند مقرر کرده است، از علم غیب برخوردار بوده‌اند و تنها در محدوده‌ای که خداوند اذن داده، علم غیب داشته‌اند. با این حال، بنده دلایلی از قرآن برای مطلق بودن علم غیب ائمه(ع) آورده‌ام.
وی با بیان اینکه نباید بگوییم هر آنچه کراجکی گفته، صحیح یا دقیق است، افزود: باید مواردی را که ایشان می‌توانسته است درباره آنها عمیق‌تر سخن بگوید اما چنین نکرده است، مطرح کنیم؛ در عین حال، باید از این شخصیت تکریم و تجلیل نیز به عمل آوریم.
عالم زمان‌شناس و جامع
آیت‌الله فاضل بیان کرد: مرحوم کراجکی در موضوع عصمت و علم ائمه(ع)، از جمله در کتاب «التعجب»، عبارات فراوانی دارد و به عقاید باطل هجوم برده است. در آن دوره، شبهات بسیاری مطرح بود، اما ایشان با هجمه به عقاید باطل، به نقد و رد دیدگاه‌های مسیحیت و اهل سنت پرداخت. وی شخصیتی زمان‌شناس بود؛ ازاین‌رو، اگر بخواهیم در طول تاریخ فقها، متکلمان و محدثان، عالمی جامع و زمان‌شناس معرفی کنیم، باید از ایشان نام ببریم.
وی تأکید کرد: این هزاره نباید صرفاً به‌عنوان یک بزرگداشت در نظر گرفته شود، بلکه باید روش کراجکی بازخوانی شود. او نه صرفاً عقلی و نه صرفاً نقلی بود، بلکه عقل، نقل، تاریخ و حدیث را مورد توجه قرار می‌داد. بنده روایت «مَن ماتَ و لَم یَعرِف إمامَ زمانِه» را در نقل‌های مختلف دیده بودم، اما برای نخستین بار دیدم که ایشان آن را با این تعبیر نقل کرده است: «مَن ماتَ و لَم یَعرِف إمامَ زمانِه (مِن وُلدِه)». یعنی امام زمان(عج) که از نسل پیامبر اکرم(ص) است.
آیت‌الله فاضل لنکرانی تصریح کرد: مرحوم کراجکی در برابر شبهات، از روش جدال احسن استفاده می‌کرد. در کتاب «التعجب» حتی یک تعبیر زشت و قبیح به کار نبرده و شیوه استدلال او کاملاً مبتنی بر جدال احسن است. وی خطاب به اهل سنت می‌گوید: چگونه عصمت پیامبر(ص) را می‌پذیرید، اما عصمت ائمه(ع) را قبول ندارید؟ اگر عصمت پیامبر(ص) امری اجباری باشد، فضیلت محسوب نمی‌شود و اگر اختیاری باشد، خداوند این ویژگی را به ائمه(ع) نیز عطا کرده است. او با بیانی عالمانه، این اشکال را مطرح و دیدگاه آنان را رد کرده است.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در خاتمه بیان کرد: کراجکی از کتب خود اهل سنت برای استدلال علیه دیدگاه آنان استفاده می‌کرد که این امر از برجستگی‌های وی به شمار می‌رود. امیدوارم در این هزاره، این محورها پررنگ شود و بتوانیم از روش و شخصیت او الگو بگیریم.
