روش علامه سیدجعفرمرتضی عاملی در نقد روایات علوم قرآنی: تحلیل نظام‌مند پنج رویکرد در کتاب «حقائق حول القرآن الکریم»
سال
1405 / شماره پیاپی
6 /
صفحه
چکیده :
از دیرباز، روایات تحریف، جمع قرآن، نزول بر هفت حرف و نسخ تلاوت از چالش‌برانگیزترین مباحث علوم قرآنی به شمار رفته‌اند. آنچه این مناقشات را پیچیده‌تر ساخته، تعارض ظاهری میان روایات فراوان در منابع کهن فریقین -به‌ویژه صحاح سته- و آیات صریح قرآن مبنی بر حفظ و مصونیت آن از هرگونه تحریف است. در میان پژوهشگران معاصر، علامه سید جعفر مرتضی العاملی در کتاب «حقائق حول القرآن الکریم» با رویکردی چندلایه و مبتنی بر منابع کهن فریقین، در پی رفع این تعارض و نقد علمی روایات تحریف برآمده است. با وجود اهمیت و تأثیرگذاری این کتاب، تاکنون روش‌شناسی ایشان به‌گونه‌ای نظام‌مند استخراج و تحلیل نشده است و این خلأ پژوهشی، مانعی برای شناخت دقیق مبانی و رویکرد علمی علامه در مواجهه با روایات علوم قرآنی به شمار می‌رود. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و شیوه تحلیل محتوای کیفی، برای نخستین‌بار به استخراج، دسته‌بندی و تحلیل نظام‌مند روش‌های علامه در این کتاب پرداخته است. این پژوهش از آن جهت ضرورت دارد که می‌تواند الگویی روش‌شناختی برای نقد روایات علوم قرآنی ارائه دهد و ضمن تبیین رویکرد علمی علامه، به حل معمای تأویل‌ناپذیری روایات تحریف در منابع فریقین کمک کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که روش غالب ایشان تلفیقی از پنج رویکرد مکمل است: روش نقلی-انتقادی، تاریخی-تحلیلی، قرآن‌محوری، جدلی-دفاعی و نقد منبع. برجسته‌ترین ویژگی این روش‌شناسی، تقدیم قرآن و عقل بر نقل، تفکیک میان نقل و باور، بازسازی بافت سیاسی-تاریخی صدور روایات و نقد منبع‌شناختی است. این مقاله نخستین کوشش نظام‌مند در شناسایی روش‌شناسی علامه است و نشان می‌دهد که با بهره‌گیری از این ابزارها، می‌توان ادعای تحریف لفظی قرآن را مردود شمرد و اتهامات وارده به شیعه را با استدلال‌های درون‌دینی و برون‌دینی پاسخ گفت.
کلیدواژه‌های مقاله :روش‌شناسی، سیدجعفر مرتضی العاملی، نقد روایات علوم قرآنی، تحریف قرآن، حقائق حول القرآن الکریم
