تحلیل مفهوم استغفار در سوره‌های منتخب (آل عمران، هود و نوح) در پرتو روایات تفسیری

نشریه : قرآن‌پژوهی روایی

نویسنده : پديدآورنده : احمد ربانی خواه
پديدآورنده : محدثه توسلی‌نیا

چکیده :

پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد معنایی و کارکردهای تفسیری مفهوم «استغفار» در قرآن کریم، با بهره‌گیری از روایات تفسیری به تحلیل آیات منتخب از سه سوره محوری «آل‌عمران»، «هود» و «نوح» می‌پردازد. مسئله اصلی این تحقیق، تبیین تنوع کارکردهای استغفار در سیاق‌های مختلف قرآنی از رهگذر توجه به روایات تفسیری و تبیین نسبت میان این مفهوم با ابعاد مختلف حیات انسانی است. با وجود تعدد آیات مربوط به استغفار در قرآن، پژوهش حاضر به‌جای بررسی پراکنده و کلی تمامی آیات، بر این سه سوره تمرکز کرده است؛ چرا که این سوره‌ها، نماینده‌ سه گستره‌ اصلیِ کارکرد استغفار هستند: «تثبیت ایمان و بازگشت از انحراف» (آل‌عمران)، «اصلاح اجتماعی و پیوند با رسالت» (هود) و «گشایش در برکات مادی و معیشتی» (نوح). از این رو، تمرکز بر این سه سوره به جای پرداختن به تمامی سوره‌ها، به پژوهش امکان می‌دهد تا از حالت توصیفیِ عام، به تحلیل ساختارمند و عمیقِ کارکردهای کلیدی استغفار دست یابد و پیوند میان تحول درونی انسان و نظم بیرونی جامعه را در یک بازه‌ مفهومیِ کامل تبیین کند. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی میان تفاسیر برجسته شیعه و اهل سنت است. یافته‌ها نشان می‌دهد که استغفار در قرآن از زاویه روایات تفسیری، فرآیندی پویاست که از بازگشت اعتقادی آغاز شده، به اصلاحات اجتماعی می‌رسد و در نهایت به گشایش در زندگی مادی منتهی می‌شود.