در کرسی علمی ـ ترویجی «نظریه تفسیری امام شهید خامنهای» حجتالاسلام والمسلمین رضایی اصفهانی با استخراج نظریه تفسیری از بیش از ده جلد کتاب و دهها مقاله رهبر شهید، روش تفسیری ایشان را «جامع اجتهادی»، گرایش غالب را تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی دانست و از تقدم زمانی رهبر شهید بر علامه معرفت و شهید صدر در قواعد «بطنگیری» و «استنطاق» بهعنوان نوآوریهای احتمالی ایشان پرده برداشت.
کرسی علمی ـ ترویجی «نظریه تفسیری امام شهید خامنهای» ۲۱ شهریور ماه با ارائه حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی رضایی اصفهانی و نقد حجج اسلام والمسلمین محمدحسن زمانی و عیسی مسترحی برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی رضایی اصفهانی؛ مفسر و مترجم قرآن کریم، در این کرسی که از سوی مجتمع آموزشی قرآن و حدیث جامعه المصطفی(ص) برگزار شد، با بیان اینکه رهبر شهید بیش از ده جلد کتاب تفسیری اعم از تفسیر ترتیبی و موضوعی دارند که از حمد و بقره شروع شده و تا سورههای اواخر قرآن مانند تغابن و ... ادامه دارد، گفت: در سالهای اخیر دهها مقاله هم در مورد تفسیر رهبر شهید نوشته شد و از مجموع این آثار ما نظریه تفسیری رهبر شهید را استخراج کردهایم.
وی ادامه داد: از نظریه تفسیری در عربی بهعنوان مکتب تفسیری یاد میشود که شامل مبانی، قواعد، روشها، گرایشات و نوآوریها است. در طول تاریخ بیش از هزار ساله تفسیر، مفسران معدودی صاحب نظریه بودهاند و بسیاری مقلد افراد قبل از خود بودند. اولین نظریهپرداز تفسیر، شیخ طوسی در تفسیر تبیان بود و مجمعالبیان هم که بعد از او نوشته شد نظمدهی تبیان بود و چیز جدید کمی دارد، لذا شیخ طوسی نظریه تفسیری داشت یا در بین اهل سنت فخررازی صاحب نظریه است؛ علامه طباطبایی در بین متأخرین شیعه صاحب نظریه تفسیری است، همچنین علامه معرفت هم مبانی و روش جدید ارائه کرده است و نظریهپرداز محسوب میشود.
رضایی اصفهانی بیان کرد: آقای شهید با اینکه در این عرصه کمتر شناخته شده بودند، اما معتقدم که صاحب نظریه تفسیری هستند. اولین مورد در نظریه تفسیری ایشان، روش تفسیری ایشان است؛ حداقل چند روش تفسیری قرآن به قرآن، روایی، عقلی، علمی با توجه به یافتههای قطعی علمی، اشاری (روایات باطنی اهل بیت(ع)) و ... که مجموع آن تفسیر جامع اجتهادی است.
استاد جامعه المصطفی(ص) با تأکید بر اینکه روش تفسیری آقای شهید جامع اجتهادی است، اظهار کرد: ایشان از بیشتر روشهای ذکر شده عقلی و قرآن به قرآن و ... استفاده کردهاند و به شدت از تفسیر به رأی پرهیز کردهاند. رکن دیگر نظریه تفسیری ایشان گرایش تفسیری است؛ تفسیر تربیتی و اخلاقی از جمله این گرایشات است؛ ایشان از تفسیر اجتماعی به شدت استفاده میکردند و تحت تأثیر تفسیر سید قطب بودند؛ تفسیر سیاسی هم در تفاسیر ایشان در آیات مواجهه با دشمنان و نماز جمعه و ... موج میزند.
رضایی اصفهانی با بیان اینکه رویکرد غالب تفسیر ایشان فقهی و یا کلامی نیست، اما تربیتی و اخلاقی، اجتماعی و سیاسی است، تصریح کرد: از حدود ۲۵۰ پایاننامه که در مورد مباحث تفسیری رهبر شهید نوشته شده است، عمدتا در مورد گرایشات تفسیری ایشان است؛ در بحث قواعد تفسیری هم از قواعد زبانشناختی، ادبیات و لغت، سیاق، جری و تطبیق و ... استفاده کرده است. از قاعده بطنگیری خوب استفاده کردهاند، همچنین از قاعده استنطاق که شهید صدر هم به آن پرداخته است استفاده کردهاند. از قاعده استعمال لفظ در بیش از یک معنا هم بهره بردهاند.
رئیس مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث جامعه المصطفی(ص) با بیان اینکه ایشان از قاعده بطنگیری به خصوص در سوره حمد بهره بردهاند، اضافه کرد: با توجه به اینکه ایشان در بحث تفسیر تقدم زمانی بر علامه معرفت داشته است، لذا قبل از او این قاعده بطنگیری بهره برده است، همچنین به خوبی از قاعده استنطاق بهره بردهاند که بنده تصورم این بود که ایشان از شهید صدر استفاده کرده است، اما با تحقیقاتی که کردم برای من روشن شد که ایشان در این دو قاعده تقدم زمانی بر علامه معرفت و شهید صدر دارند که به صورت احتمالی جزء نوآوریهای ایشان است.
غوغای رهبر شهید در مبانی تفسیری
رضایی اصفهانی با بیان اینکه رهبر شهید در مبانی تفسیری غوغا کرده است و بیشترین نوآوری را دارد، گفت: ما دو نوع مبنا داریم؛ یکسری مبانی عام که بیشتر مفسران به آن توجه کردهاند مثلا اینکه قرآن معجزه و تحریفناپذیر است، بطون داشتن قرآن و حجیت ظواهر و توجه به شأن نزول و اعتبارسنجی قرائات و ...؛ این مبانی پیش فرض برای مفسران در نظر گرفته میشود ولی به نظر بنده ایشان مبانی ویژه داشتهاند که تفسیر او را ممتاز کرده است و مهمترین ویژگی نظریه تفسیری ایشان هم همین مبانی است.
مفسر و مترجم قرآن کریم، تصریح کرد: اولین مبنای ایشان عدم انحصار تفسیر آیات به تفسیر فردی است؛ ایشان در سخنرانی خود در محفل انس با قرآن در سال ۱۴۰۰ گفته است چقدر غافلند کسانی که فکر میکنند قرآن به مسائل سیاست و اقتصاد و حکومت و ... کار ندارد. نه بخش عمده قرآن در مورد مسائل اجتماعی زندگی است. مثلا ایشان در آیه: ان اعبدونی. تاکید دارد که این عبادت صرفا فردی نیست بلکه شامل عبادات جمعی و اجتماعی هم هست یعنی آیات به ظاهر شخصی هم باید اجتماعی دیده شود و نتیجه این بحث نفی سکولاریسم و جدایی دین از زندگی است.
استاد حوزه علمیه با بیان اینکه مبنای تفسیری دیگری ایشان این است که قرآن را کتاب کاربردی زندگی میداند، گفت: ایشان در سال ۱۳۹۹ فرمودند که قرآن، کتاب زندگی است و در ادامه مفصلا قواعد قرآنی را بیان کردند. به نظر بنده کاربرد قواعد را ایشان در کشور باز کرد و گشود. ایشان همچنین ایشان به این مبنا یعنی قرآن، کتاب وحدت به شدت پایبند بودند. ایشان امر به وحدت را اجتماعی میدانستند نه امر فردی و یا نهی از تفرقه را نهی اجتماعی میدانستند لذا هر صدای تفرقهافکن را قطعا مبغوض شارع مقدس میدانند که رهبر جدید هم بر آن تأکید دارند.
وی با بیان اینکه ایشان قرآن را کتاب سیاست و کتاب استقامت و ضد استعمار و استکبار میدانند، تأکید کرد: این مبنا از اساس تفسیر و اجتماع را دگرگون میکند . با این نگاه در داستان موسی و فرعون هم با نگاه امروزی، ترامپ و آمریکا فرعون زمانه خواهد شد و ملت ایران امت وفادار موسی.
رضایی اصفهانی تأکید کرد: ایشان بر این باور بود که علوم انسانی باید براساس قرآن متحول شود، لذا رشتههای قرآن و علوم جامعه المصطفی(ص) در همین راستا پیگیری شده است. ایشان دو بار بر این مسئله در جمع بانوان تأکید کردند که نشانگر نقش مهم زنان در این عرصه است.
توجه به نیاز روز در تفسیر
همچنین حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن زمانی؛ استاد جامعه المصطفی(ص) در سخنانی بیان کرد: روش تفسیری رهبری شهید واجد یکسری ویژگیها بود از جمله توجه به نیازهای روز و حل آن با استفاده از قرآن؛ ایشان معضلات جامعه را فهرست کرده و با توجه به قرآن الهام لازم را گرفته و درصدد حل این مشکلات بودند کما اینکه حضرت علی(ع) فرمودند که از قرآن استنطاق کنید.
زمانی بیان کرد: بسیاری از جلسات تفسیر حالت یکنواختی دارد که باعث خستگی طلبه میشود و دانشجویان هم ترغیب نمیشوند در جلسات حاضر شوند ولی ایشان جلسات تفسیر را طوری بیان میکردند که نه تنها طلاب زیادی جذب شد بلکه دانشجویان زیادی هم به تدریج جذب مسجد کرامت شدند که این حجم حضور بی سابقه است.
استاد جامعه المصطفی(ص) با بیان اینکه قرآن برای هدایت نازل شده است، اظهار کرد: متأسفانه گاهی قرآنخوانی ما صرفا در حد تبرک و تیمن ابتدای جلسه است که این نقش هدایتی قرآن را بازگو نمیکند؛ البته این قرائت هم خوب و مایه برکت است ولی نباید به آن بسنده کنیم.
وی افزود: بازنگری در مفاهیم سنتی آیات قرآن از دیگر ویژگیهای تفسیری رهبر شهید بود مثلا واژه صبر و جهاد را مورد بازنگری قرار دادند؛ ما معمولا صبر را به معنای تحمل میدانستیم ولی ایشان تلاش برای زدون موانع و صبر در این مسیر را معنای واقعی صبر برشمردند.
حجتالاسلام و المسلمین مسترحمی، بیان کرد: نگرش ایشان به واژگان و توسعه معنایی بسیار مهم است مثلا تقیه را ایشان مبارزه فعال میدانند در حالی که ما نگاه منفعلانه به آن داریم یا در مفهوم صبر همچنین مفهوم استقامت. لذا بخشی از مکتب ایشان را واژهشناسی تشکیل میدهد.
مسترحمی افزود: ایشان قرآن را کتاب بیانگر سنن الهی بیان فرموده است یعنی قرآن آمده است تا سنتها را بازگو کند تا هر وقت ما با مشکلی مواجه شدیم با توجه به این سنتها راه حل برای آن بیابیم. ایشان در تفسیر آیات توجه ویژه به بحث سنت دارد که از وجوه تمایز تفسیری ایشان است.
وی با بیان اینکه ما تفسیر داریم ولی تفسیرگو تربیت نمیکنیم، اظهار کرد: رهبر شهید تفسیر برای عموم مردم دارند ولی در سطحی بالاتر تفاسیر خصوصی مثلا در دوره ریاست جمهوری داشتند همچنین تفیسر سوره حمد را برای دانشجویان بیان کردند و در سطح تخصصیتری برای طلاب؛ ما کمتر مفسری داریم که ناظر به اقشار مختلف مطالب تفسیری ارائه کنند که این هم از ویژگیهای مکتب تفسیری رهبری شهید است همچنین تفاسیر ایشان مجموعی از ترتیبی و موضوعی است.
