کتاب آن یار دیرینی است که از او فاصله گرفتهایم، یار باوفایی که از گذشته تاکنون ما را تنها نگذاشت، اما رقیبانی همچون فضای مجازی و فناوریهای نوین و یا مسائل روزمرهای همچون دغدغههای معیشتی و گرانی کاغذ توانست بین ما و او جدایی بیندازد. این جدایی قصه تازهای نیست، اما گذر زمان نمیتواند میزان اهمیت و تأثیرش را بر زیست بشر کمرنگ کند.
باید به یاد آوریم که در روزگاری نوشتارها مهمترین رسانه و بالاترین مرجع تأثیرگذار بر ذهن و فکر افراد بود و اگر شخصی بهدنبال تأثیرگذاری بر جامعه بود، باید قلم قوی میداشت، اما امروزه با ورود به عصر اطلاعات، تکنولوژیهای گوناگونی به زندگی مردم نفوذ پیدا کرده است و آثار مفید و مخرب آن بر زندگی افراد آشکار است و یکی از مضرات این عصر در کشورمان، کاهش سرانه مطالعه کتاب است. سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۹ خرداد ۱۴۰۱ در آیین اختتامیه پنجمین دوسالانه کتاب برتر استان سمنان در شاهرود اظهار کرد طبق آخرین پیمایش در فروردین، ۴۳.۵ درصد مردم کتاب میخوانند اهل مطالعهاند و میزان مطالعه روزانه ۳۰ دقیقه است.
این در حالی است که براساس تارنمای روزنامه «لس آنجلس تایمز» در همان سال آمار سرانه مطالعه در کشورهایی مانند هند، بهطور متوسط (۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه)، تایلند (۹ ساعت و ۲۴ دقیقه)، چین (۸ ساعت)، فیلیپین (۷ ساعت و ۳۶ دقیقه)، مصر (۷ ساعت و ۳۰ دقیقه)، جمهوری چک (۷ ساعت و ۲۴ دقیقه) و روسیه (۷ ساعت و ۶ دقیقه) در هفته اعلام شد.
اگرچه آمار دقیقی از میزان مطالعه در ایران وجود ندارد، اما همین اعداد اعلام شده از سوی مقامها و نهادهای رسمی و غیررسمی از سطح پایین مطالعه در کشور نشان دارد و به تبع آن مطالعه کتب دینی نیز روند کاهش دارد. از طرفی، استان قم به شهر خون و قیام معروف است و علمای بزرگی را در خود پرورش داده است، علمایی که توانستند مسیر مردم، جامعه و حتی دنیا را تغییر دهند و این استان با پیشینهای قوی در زمینه دین و دیانت به یکی از مهمترین مراکز نشر آثار دینی در کشور تبدیل شده است. بنابراین، به نظر میرسد وضعیت مطالعه کتب دینی در استان قم نسبت به سایر استانها مطلوبتر باشد، اما آمار دقیقی از این موضوع وجود ندارد و ایکنا تلاش دارد تا در گفتوگو با صاحبنظران این عرصه وضعیت استان و نیز کشور را ارزیابی کند.
اکنون پرسش اصلی اینجاست عوامل کاهش تمایل اقشار جامعه را نسبت به مطالعه کتب دینی چیست و آیا این عوامل در حوزه مطالعه کتب دینی نیز تأثیرگذار است؟ چرا مخاطب امروز احساس نیاز به خواندن و مطالعه کتب دینی پیدا نمیکند؟ آیا نیاز امروز مردم در کتب دینی در نظر گرفته میشود؟ برای ترغیب مردم به سمت مطالعه کتابهای دینی چه راهکارهایی وجود دارد؟
در ابتدا برای بررسی دلایل اصلی کاهش مطالعه کتاب، وضعیت مطالعه کتابهای دینی و قرآنی در قم و تأثیر فضای مجازی بر مطالعه با محمد خامهیار، رئیس گروه قرآن و عترت ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم به گفتوگو نشستیم که در ادامه متن آن از نظر میگذرد.
محمد خامهیار در گفتوگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه امروز وضعیت مطالعه کتابهای دینی و قرآنی در قم را چگونه ارزیابی میکنید، اظهار کرد: متأسفانه میزان استقبال مردم از خرید و مطالعه کتابهای دینی و قرآنی رو به کاهش است و دلیل اصلی آن وضعیت معیشتی مردم است، گرانی کاغذ که موجب گرانی کتاب شده است، فرصت مطالعه را از مردم گرفته و دغدغههای بزرگتری دارند، همچنین مراکز و افراد مشوق مانند کتابخانهها، مدارس و معلمان نیز در این ایام فعالیتشان کاهش یا بهطور کلی تعطیل شدند، درواقع در این دوران بیشتر حواسمان به جنگ است، حتی تبلیغات ترویج فرهنگ کتابخوانی در صداوسیما از یاد رفته است.
وی در پاسخ به اینکه فضای مجازی را رقیب کتاب میدانید یا فرصت، افزود: فضای مجازی و استفاده از فناوریهای روز باعث کمرنگ شدن کتابخوانی شده است، آقای شهید ما فرمودند چیزی نمیتواند جای کتاب را بگیرد، همچنین برای ذائقههای مختلف مردم به مقدار بسیاری کتاب وجود دارد و تولیدات گوناگون داشتیم، بنابراین نمیتوان کاهش آمار سرانه مطالعه کتاب را به سمت نبود موضوعات جذاب و متفاوت نسبت داد.
این نویسنده و فعال فرهنگی در پاسخ به اینکه امروز مخاطبان کتابهای دینی بیشتر چه گروههایی هستند و برای افزایش آمار مطالعه این کتب باید چه کرد، ادامه داد: گروه هدف کتبهای دینی شامل اکثر گروههای جامعه میشود، اما در بخشی از اقشار جامعه، مانند طلاب و دانشجویان آمار خرید و مطالعه کتابهای دینی بیشتر است، اما برای افزایش سرانه مطالعه و تعداد چاپ کتابها باید شور و اشتیاق کتابخوانی در افراد ایجاد شود.
خامهیار با بیان اینکه کتابخوانی باید به یک فرهنگ تبدیل شود و بهترین بستر برای ایجاد این فرهنگ از خانواده شروع میشود، اظهار کرد: والدین کتابخوان، فرزند علاقهمند به کتاب تربیت میکنند. استفاده از ادبیات روز و متن خوب که به نگرش و ادبیات مخاطب بیفزاید برای جذابیت و نگارش کتاب واجب است، یعنی کتاب باید به دانش ما بیفزاید و بدانیم که مخاطبان ما همه مردم هستند و باید نگارش کتاب مناسب عموم مردم باشد، مخاطبان امروز سبک ساده و روان را بیشتر میپسندند، همچنین باید به بیان مطالب بپردازیم نه تفهیم مطالب، یعنی مخاطب را مجبور به پذیرش محتوای کتاب نکنیم و تصمیم و انتخاب نهایی را به خواننده بسپاریم.
تعطیلی کتابفروشیها و بیاعتنایی مسئولان فرهنگی به کتابخوانی
وی در پاسخ به اینکه چه سیاستهای حمایتی میتواند به رونق تولید و مطالعه کتابهای دینی کمک کند، گفت: متأسفانه واقعیت و ظاهر جامعه نشان از کاهش استقبال مردم نسبت به خرید و مطالعه کتابها در انواع زمینهها میدهد و نشانههای آن کوچک شدن کتابفروشیها یا جمع شدن آنهاست، برخی مسئولان فرهنگی به مسئله کتابخوانی اهتمام ندارند، مشوق نیستند و اخیراً شاهد تعطیلی دنیای کتاب در استان خود بودیم یا مدت طولانی از فعال نبودن مجتمع ناشران میگذرد.
خامهیار تصریح کرد: امام شهید از ما انتظار داشتند جامعه را به سمت کتابخوانی سوق دهیم، هر یک از افراد جامعه میتوانند در این زمینه نقش آفرین باشند، میتوانیم در تجمعات شبانه یا حتی روستاها کتابخانههای سیار ایجاد کنیم، خیرین نیز میتوانند با وقف یا احداث کتابخانه به این امر کمک کنند، در دید و بازدیدها کتاب هدیه دهیم یا در مترو و وسایل نقلیه عمومی کتاب قرار دهیم، در صف انتظار نانواییها و آرایشگریها میتوان کتاب مطالعه کرد، همچنین باید به کتابخانههای شهر از لحاظ ظاهری، تعداد و تنوع کتب رسیدگی شود تا علاقه برای رفت و آمد در افراد ایجاد شود.
وی یادآور شد: تولید کتاب با محتوای خوب اهمیت دارد، نباید کتابسازی شود و نویسندهها به سمت کپیبرداری حرکت کنند زیرا به این شکل کتاب ارزش خود را از دست میدهد، آقای شهید ایران کتابهای شهید مطهری را برای خواندن توصیه میکردند زیرا محتوای آن ارزش خواندن داشت، اما امروزه محتوای کتابها تکراری شده یا تقلیل یافته است، همچنین باید تمرکز را از رمانهای عاشقانه به کتابهایی با محتوای ارزشمندتر هدایت کنیم.
خامهیار افزود: با توجه به استقبال نسل جوان از کتابهای رمان؛ میتوانیم سیره ائمه معصومین(ع) را بهصورت رمان عرضه کنیم، کدام کتاب رمان جذاب درباره زندگی و سیره ائمه(ع) با ادبیات امروزه سراغ دارید؟ اگر برای معیشت مردم کالابرگ تهیه شده، میتوان برای مطالعه کتاب و خوراک فرهنگی جامعه نیز همانند کالابرگ تهیه شود، اگر در راستای فرهنگ کتابخوانی اقدامات مؤثر صورت گیرد بسیاری از آسیبهای اجتماعی کاهش میابد.
کاهش سرانه مطالعه؛ از معیشت و گرانی تا محتوای کمارزش
ناظر به این گفتوگو میتوان گفت، یکی از دلایل اصلی کاهش مطالعه کتاب میان مردم، وضعیت معیشتی و گرانی کاغذ است، در حوزههای متفاوت به اندازه کافی آثار مناسب وجود دارد، اما مسائلی مانند نبود محتوای ارزشمند در کتابها و کاربردی نبودن آثار امروز برای جامعه و بهخصوص نیازهای نسل امروز موجب کاهش مطالعه آثار دینی شده است.
گاهی احساس میشود مانند دوران گذشته، آثار ارزشمند و غنی وجود ندارد یا به نگارش نرسیده است، در صورتی که جلوه ظاهری و انبوه اطلاعات سطحی و کمارزش در فضای مجازی باعث شده تا آثار فاخر به چشم نیایند. در ادامه مسئله کاهش سرانه مطالعه کتب دینی را از دیدگاه یک ناشر بررسی کردیم و میخواهیم بدانیم مسائل حوزه چاپ و نشر به چه اندازه بر خرید و مطالعه کتاب دینی تأثیرگذار است که در این راستا با احمد شایانفر، مدیر عامل مرکز نشر هاجر به گفتوگو پرداختیم که متن آن را در ادامه میخوانیم:
تغییر مسیر کتابخوانی از آموزش به مسئلهمحوری
احمد شایانفر مدیر عامل مرکز نشر هاجر (ناشر تخصصی زن و خانواده) در گفتوگو با ایکنا از قم در پاسخ به اینکه وضعیت مطالعه کتابهای دینی و قرآنی در قم امروز چگونه است، اظهار کرد: قم همچنان مهمترین مرکز تولید و عرضه کتابهای دینی در کشور است و علاقه به مطالعه در این حوزه از بین نرفته است، اما شیوه مطالعه تغییر کرده است. مخاطب امروز به دنبال کتابهایی است که پاسخگوی مسائل واقعی زندگی باشد و بتواند میان آموزههای دینی و نیازهای روز پیوند برقرار کند، بنابراین از مطالعه صرفاً آموزشی فاصله گرفتهایم و به سمت مطالعه مسئلهمحور حرکت کردهایم.
وی ادامه داد: در سالهای اخیر بهدلیل شرایط اقتصادی، افزایش قیمت کتاب و تغییر سبک مصرف فرهنگی، خرید کتاب با کاهش مواجه شده است؛ اما این به معنای کاهش نیاز جامعه به معارف دینی نیست و اگر کتابی متناسب با نیاز مخاطب، با زبان روان و کاربردی تولید شود، همچنان با استقبال خوبی روبهرو خواهد شد. مخاطب کتابهای دینی صرفاً طلاب نیستند و خانوادهها، والدین، معلمان، مشاوران، دانشجویان و حتی نوجوانان از مخاطبان جدی این حوزه هستند و در نشر هاجر نیز تلاش کردهایم آثارمان بهگونهای تولید شود که برای عموم مردم، بهویژه خانوادهها، قابل استفاده و کاربردی باشد.
جوانان به چه نوع کتابهای دینی گرایش دارند؟
شایانفر در پاسخ به اینکه مخاطبان امروز و بهخصوص جوانان بیشتر به چه نوع کتابهای دینی گرایش دارند، افزود: کتابهایی در زمینه سبک زندگی اسلامی، تربیت فرزند، مهارتهای همسرداری، تربیت دینی کودک، پاسخ به شبهات و مسائل روز جامعه میان مخاطبان امروز مورد استقبال قرار میگیرد، همچنین آثار داستانی و رمانهای دینی؛ بهویژه برای نوجوانان، نقش مهمی در انتقال مفاهیم دینی دارند، اما زبان ارتباط با نسل جدید تغییر کرده است.
وی بیان کرد: جوان امروز بهدنبال گفتوگو، استدلال، روایت و تجربه است، نه صرفاً بیان مطالب کلی که اگر محتوا با زبان امروز، طراحی جذاب، روایت مناسب و استفاده از قالبهای نوین تولید شود، نسل جوان نیز از آن استقبال خواهد کرد. یکی از مهمترین نیازهای مخاطبان کتب دینی؛ ارائه راهکارهای عملی برای مسائل خانواده است؛ موضوعاتی مانند تربیت فرزند، روابط زناشویی، سبک زندگی، هویت نوجوان، سواد رسانهای و تربیت در فضای مجازی. درواقع جامعه امروز به کتابهایی نیاز دارد که علاوه بر مبانی دینی، پاسخهای کاربردی برای زندگی روزمره ارائه دهد.
شایانفر در پاسخ به اینکه مهمترین مشکلات ناشران و نویسندگان کتابهای دینی چیست، گفت: افزایش هزینههای تولید، گرانی کاغذ، کاهش قدرت خرید مردم، محدود بودن شبکه توزیع، ضعف تبلیغات فرهنگی و نبود حمایت مؤثر از آثار فاخر از مهمترین چالشهای ناشران است که علاوه بر این، معرفی مناسب کتابهای ارزشمند نیز نیازمند توجه جدی رسانههاست و بسیاری از خانوادهها کتاب را بهدلیل گرانی آن از سبد فرهنگی خود حذف یا خرید آن را محدود کردهاند که در چنین شرایطی حمایت از ناشران، توسعه خریدهای سازمانی و تقویت کتابخانهها میتواند بخشی از این مشکل را جبران کند.
وی در پاسخ به اینکه فضای مجازی را رقیب کتاب میدانید یا فرصت و قم چه جایگاهی در فرهنگ کتابخوانی دارد، تصریح کرد: فضای مجازی با استفاده صحیح و کاربردی میتواند یک فرصت بزرگ باشد و امروز بسیاری از مخاطبان از طریق شبکههای اجتماعی با کتاب آشنا میشوند و وظیفه ناشران این است که از این ظرفیت برای معرفی کتاب، تولید محتوای جذاب و ایجاد انگیزه مطالعه استفاده کنند. قم سرمایه عظیمی از نویسندگان، پژوهشگران، مترجمان و ناشران دینی را در اختیار دارد و نقش بیبدیلی در تولید محتوای دینی کشور ایفا میکند. با این حال، ظرفیتهای این شهر در معرفی و توزیع آثار هنوز بهطور کامل بالفعل نشده و نیازمند برنامهریزی گستردهتری است.
خانواده؛ اولین محل شکلگیری عادت مطالعه
شایانفر در پاسخ به اینکه چه سیاستهای حمایتی میتواند به رونق تولید و مطالعه کتابهای دینی کمک کند، ادامه داد: ترویج فرهنگ مطالعه یک مسئولیت مشترک است و خانواده اولین محل شکلگیری عادت مطالعه است، مدارس و دانشگاهها باید مهارت کتابخوانی را تقویت کنند، حوزههای علمیه تولید محتوای عمیق را بر عهده دارند و رسانهها نیز باید کتاب را به یک موضوع جذاب و مستمر در فضای عمومی تبدیل کنند، همچنین حمایت از خرید کتاب توسط نهادهای فرهنگی، کاهش هزینههای تولید، تقویت نمایشگاههای کتاب، توسعه فروش آنلاین، حمایت از ترجمه آثار فاخر، معرفی کتاب در رسانه ملی و اجرای طرحهای تشویقی برای خانوادهها از مهمترین اقدامات مؤثر است.
وی در پاسخ به اینکه آیا امروز کتابهای دینی توانستهاند با نیازها و پرسشهای نسل جدید همگام شوند، گفت: خوشبختانه در سالهای اخیر بخشی از ناشران و نویسندگان تلاش کردهاند خود را با نیازهای نسل جدید همراه کنند، اما هنوز هم در برخی آثار؛ ادبیات و شیوه ارائه محتوا، متناسب با مخاطب امروز نیست و نسل جدید با انبوهی از پرسشها و اطلاعات روبهرو است و طبیعی است که انتظار دارد کتاب دینی نیز با زبان روان، جذاب، کاربردی و متناسب با مسائل روز با او سخن بگوید که تجربه ما در نشر هاجر نیز این موضوع را بهخوبی نشان میدهد.
شایانفر بیان کرد: چندی پیش مجموعه «احکام دختران ۸ تا ۱۳ سال» و «احکام پسران +۱۳» را با نگاهی متفاوت و متناسب با نیازهای نسل امروز منتشر کردیم و در تألیف این آثار تلاش شد احکام شرعی با زبانی ساده، طراحی جذاب، تصویرسازی مناسب و پاسخ به مسائل واقعی و مورد ابتلای نوجوانان ارائه شود؛ یعنی مخاطب احساس کند کتاب برای زندگی امروز او نوشته شده است، نه صرفاً برای انتقال مطالب آموزشی که استقبال مخاطبان نشان داد این نگاه، یک نیاز واقعی بوده است. این دو کتاب در مدت حدود یک سال و نیم به چاپ بیستوهفتم رسیدهاند و در نمایشگاه بینالمللی کتاب که بهصورت مجازی برگزار شد نیز موفق شدند رتبه اول و دوم پرفروشترین کتابها را به خود اختصاص دهند.
وی یادآور شد: این اتفاق برای ما یک پیام روشن داشت؛ هر زمان بتوانیم مفاهیم دینی را با شناخت دقیق مخاطب، زبان مناسب و نیازهای واقعی جامعه عرضه کنیم، مردم از آن استقبال خواهند کرد و به اعتقاد من، آینده نشر دینی در گرو همین رویکرد است؛ یعنی به جای آنکه صرفاً به انتقال اطلاعات دینی فکر کنیم، باید تلاش کنیم کتابهای دینی به حل مسائل زندگی مردم کمک کنند و اگر کتاب بتواند به پرسشهای واقعی نوجوان، جوان و پدر و مادر امروز پاسخ دهد، همچنان جایگاه خود را حفظ خواهد کرد و حتی مخاطبان بیشتری نیز پیدا خواهد کرد و این مسیری است که نشر هاجر با تمرکز بر حوزه زن، خانواده و تربیت با جدیت دنبال میکند.
ناظر به این گفتوگو میتوان گفت، زمانی محتوای ارزشمند و سنگین یک کتاب دینی به موفقیت میرسد که با زبان و نیاز امروز مخاطب به نگارش درآید و با چنین شرایطی مردم از آن استقبال خواهند کرد و در این راستا درباره تجربه موفق خود از انتشار یک کتاب دینی توضیحاتی ارائه کرد. در گفتوگو با شایانفر بار دیگر به مسائلی یکسان درباره کاهش آمار مطالعه کتاب دینی دست یافتیم، مسائلی مانند وضعیت معیشتی مردم و عدم توجه به نیاز و سؤالات امروز مخاطب.
محتوای کتب دینی جذابتر شود
باوجود چالشهای بسیاری که در عرصه نگارش کتب دینی و میزان استقبال از آن وجود دارد، اما حجتالاسلام و المسلمین علیرضا محمدینژاد نویسنده «احکام دختران و پسران» و مدیر کارگروه علمی احکام مرکز تدوین حوزههای علمیه بر این باور است که استقبال مردم از خرید و مطالعه کتابهای دینی و قرآنی رو به رشد است و علت اصلی آن هم، ایجاد دغدغه در زمینه جذابسازی کتب دینی است.
مدیر کارگروه علمی احکام مرکز تدوین حوزههای علمیه در پاسخ به اینکه آیا میزان استقبال مردم از خرید و مطالعه کتابهای دینی و قرآنی را رو به رشد میبینید یا کاهش اظهار کرد: استقبال مردم از خرید و مطالعه کتابهای دینی و قرآنی رو به رشد است و علت اصلی آن هم، ایجاد دغدغه در زمینه جذابسازی کتب دینی است، بهطور نمونه با گذشت یک سال و چند ماه از تألیف کتاب احکام دختران و پسران، این دو کتاب توانستند به چاپ سیودوم برسند که برای کتابی در حوزه کودک و نوجوان یک رکورد محسوب میشود.
وی افزود: این دو کتاب با قلمی بسیار روان، نگاهی متفاوت، همراه با ایدهپردازی و خلاقیت نوشته شده و با جذابیتهای بصری فراوان و طراحی جذابی به تألیف رسیده است، در تألیف این کتاب سعی کردهام تا مسائل دینی را با سادهترین زبان به مخاطب آموزش دهم و همچنین با داستانی کردن این کتاب، جذابیت آن بیشتر شده است. از سوی دیگر، در طراحی این کتاب سعی شده است در عین پایبندی به اصول و استانداردهای طراحی، از خلاقیتهای فراوان بهره برده شود و به همین علت، اصلیترین دلیل رشد چنین کتابهایی، دغدغه در زمینه جذابسازی تألیفات دینی است.
محمدینژاد در پاسخ به اینکه مهمترین چالش شما در نگارش کتابهای دینی برای مخاطب امروز چیست، گفت: شاید یکی از مهمترین چالشهایی که معمولاً نویسندگان با آن درگیر میشوند، کمحوصلگی عوامل درگیر در انتشار کتابها باشند، مهمترین عاملی که میتواند باعث موفقیت یک کتاب یا هر محصول دیگری شود، صبوری در تألیف و ارائه آن اثر است، لازم است برای تألیف یک کتاب زمان و ذوق صرف شود. چه اشکالی دارد که برای تألیف یک کتاب یک سال یا بیشتر زمان صرف شود و از نظرات کارشناسی طراحان، ایدهپردازان، مخاطبان، نویسندگان، روانشناسان و جامعهشناسان استفاده شود تا محصول نهایی دقیقاً همان چیزی باشد که جامعه مخاطب ما به آن نیاز دارد؟
وی افزود: یکی از مهمترین چالشها در نگارش کتاب، عجله کردن در انتشار و توزیع کتابها به بازار است؛ ما در کتاب احکام دختران با صبوری زیادی عمل کردیم و برای صفحه به صفحه این کتاب وقت صرف شد، همچنین در نگارش و طراحی کتاب تلاش شد تا ویژگیهای سن نوجوان و نیازهای این سن و سال در موضوع احکام مورد نظر قرار بگیرد، شاید یکی از دلایل موفقیت این کتاب نیز در نظر گرفتن همین عوامل بود و شخصاً برای طراحی، ایدهپردازی و صفحهآرایی کتاب وقت میگذارم و ساعتها با طراح در این زمینه صحبت میکنم.
مخاطب امروز از یک کتاب دینی چه انتظاری دارد
نویسنده کتابهای درسی حوزه علمیه برادران، خواهران و جامعةالزهرا(س) در پاسخ به اینکه مخاطب امروز از یک کتاب دینی چه انتظاری دارد و این انتظار نسبت به گذشته چه تغییری کرده است، ادامه داد: امروز عصر رسانه است و زمانی است که با عنوان جامعه اطلاعاتی از آن یاد میشود و بهصورت کلی در دنیای امروز حجم تولید اطلاعات از یکسو و همچنین دسترسی آسان به اطلاعات از سوی دیگر بسیار آسانتر شده؛ میزان تولید اطلاعات در این عصر به اندازهای است که از آن با عنوان انفجار اطلاعات یاد میشود.
محمدینژاد بیان کرد: مخاطبان امروز کمی در مواجه شدن با اطلاعات کمحوصله شدند و بهخصوص بهخاطر درگیری آنها با تلفنهای هوشمند و اینترنت، ذهن آنها کمی خسته شده است و همچنین جذابیتهای فراوانی که رسانههای جدید بهوجود آوردهاند، توقع مخاطبان کتابخوان را نسبت به گذشته فراتر برده است. با توجه به این دورنما، مخاطب امروز از یک کتاب دینی انتظار جذابیت دارد.
وی تصریح کرد: کتابی که قرار است معارف دینی را به مخاطب آموزش بدهد، باید جذاب باشد و چنین کتابی باید بتواند مخاطب را با خودش همراه کند و او را به دنیای خودش فرابخواند، به همین خاطر جذابیتهای بصری کتاب، استفاده از تصاویر و اِلمانهای گرافیکی و استفاده از تکنولوژیهای جدید در کتابهای آموزشی، بسیار میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
نویسنده «احکام دختران و پسران» در پاسخ به اینکه آیا مطالعه کتابهای دینی و قرآنی در قم نسبت به سالهای گذشته تغییر کرده است، گفت: آمار دقیقی از سرانه مطالعه کتاب در قم ندارم، اما به نظر میرسد با توجه به کارهای نوین و جدیدی که در حال حاضر توسط مؤلفان و ناشران صورت میگیرد و همچنین دغدغهای که در زمینه تألیف کتب دینی با رعایت استانداردهای آموزشی وجود دارد، وضعیت مطالعه کتابهای دینی و قرآنی هم در کشور و هم در قم رشد قابل توجهی دارد.
محمدینژاد در پاسخ به اینکه آیا نویسندگان دینی به اندازه کافی نیازها و دغدغههای مخاطب امروز را میشناسند و آیا امروز بیش از کمبود کتاب دینی، با کمبود کتابهای جذاب و مسئلهمحور مواجه هستیم، ادامه داد: نویسندگان سعی میکنند با توجه به دغدغههای مخاطبانشان قلمزنی کنند؛ اما هنوز جای کار زیادی وجود دارد و با توجه به مسائلی که در سؤالات قبل درباره ویژگیهای جامعه اطلاعاتی گفتیم، ما امروز با یک مخاطب معمولاً کمحوصله و در معرض بمباران اطلاعات مواجه هستیم که شناخت این مخاطب و دغدغههای آن برای تألیف کتابهای مؤثر بسیار مهم و حیاتی است و باید برای آن وقت و هزینه صرف شود.
ضرورت نیازسنجی در عرصه نگارش کتاب
وی بیان کرد: اگر شما در کتابفروشیها قدم بزنید، با حجم انبوهی از کتب دینی روبهرو میشوید که معمولاً در همان چاپ اول باقی ماندهاند که علت آن بیکیفیتی محتوای این کتابها نیست؛ بلکه عدم جذابسازی محتوای کتاب است، یکی از کارهایی که انتشارات باید انجام دهد، نیازیابی و نیازسنجی است. انتشارات باید بتواند با مخاطبشناسی قوی؛ کتبی جذاب برای پاسخ به نیازهای مخاطب امروز عرضه کند، همچنین مؤلفان و نویسندگان باید با کشف مسائل مخاطبان، بتوانند قلم جذابی در ارائه محتوای خودشان ایجاد کنند و در کنار آن، باید از طراحان خو ذوق استفاده شود تا بتوانند جنبه بصری این کتابها را ارتقا دهند.
محمدینژاد یادآور شد: اگر بخواهم با توجه به تجربیاتی که در این مدت داشتهام کتابی تألیف کنم، همچنان موضوع احکام شرعی در اولویت من قرار دارد، زیرا تمام مخاطبان جامعه دینی و تمام اصناف، مشاغل، سن و سالهای مختلف و حتی جنسیتهای مختلف به آن نیاز دارند و اگرچه تألیفات زیادی در این زمینه وجود دارد، اما جذابیت آنها آنطور که باید مخاطب امروز را راضی نمیکند. در موضوع خانواده، عادات و رفتارهای اجتماعی نیز جای کار بسیاری وجود دارد.
فرهنگ کتابخوانی را در جامعه احیا کنیم
بهترین تعبیر در باب اهمیت کتابخوانی در بخشی از پیام رهبر شهید انقلاب که بهمناسبت نخستین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در سال ۱۳۷۲ به رشته تحریر در آوردند، آمده است که فرمود: «برای یک ملت، خسارتی بزرگ است که افراد آن، با کتاب سر و کاری نداشته باشند و برای یک فرد، توفیق عظیمی است که با کتاب، مأنوس و همواره در حال بهرهگیری از آن یعنی آموختن چیزهای تازه باشد. با این دیدگاه، بهروشنی میتوان ارزش و مفهوم رمز عمیق این حقیقت تاریخی را دریافت که اولین خطاب خداوند متعال به پیامبر گرامی اسلام این است که بخوان! و در اولین سورهای که بر آن فرستادهؚ عظیمالشأن خداوند فرودآمده، نام قلم به تجلیل یاد شده است.»
در مجموع میتوان گفت، اگرچه آمار دقیقی از وضعیت سرانه مطالعه کتب دینی در کشور و نیز در استان وجود ندارد، اما ناظر به گفتوگوهایی که در این مجال داشتیم باید گفت، وضعیت کتاب در کشور و به تبع آن کتب دینی با مطلوب و ایدهآل فاصلهها دارد و از دلایل آن میتوان به وضعیت معیشتی مردم، گرانی کاغذ، استفاده بیش از حد از فضای مجازی، تعطیلی کتابفروشیها، محدود بودن شبکه توزیع، ضعف تبلیغات فرهنگی و نبود حمایت مؤثر از آثار فاخر، افزایش هزینههای تولید، عجله کردن در انتشار و توزیع کتابها به بازار، عدم شناسایی نیازها و سلایق مخاطب عدم جذابسازی محتوای کتاب اشاره کرد.
در میان این چالشها مخاطب امروز با بمباران اطلاعاتی در عصر تکنولوژی و فضای مجازی مواجه است و از نویسنده کتب دینی انتظار دارد تا دغدغهها و نیازهایش را بشناسد و در این مسیر قلم بزند، او انتظار دارد تا زمانی که کتاب نویسنده را تورق میکند بتواند جملات و نکات آن را در زیست روزمره خود بهکار بگیرد، علاوه بر این مخاطب امروز با انبوه و حجم عظیم اطلاعات پر زرق و برق فضای مجازی نیز سروکار دارد. بنابراین، از کتاب دینی صرفاً انتظار ندارد تا محتوای آموزنده را بهصورت خشک و بدون جذابسازی بصری و محتوایی به او عرضه دارد.
نباید از تأثیر کتاب و قلم غافل شد و میان افراد کتابخوان و غیر آن خطی کشیده شود و باید با بهرهمندی از راهکارهایی از جمله طراحی جذاب، روایت مناسب و استفاده از قالبهای نوین، توانمندکردن خانواده بهعنوان مهمترین بستر ترویج فرهنگ کتابخوانی، نیازسنجی در جامعه، بهرهمندی از سبک سادهگویی و قلم روان توأم با خلاقیت، کاهش هزینههای تولید، تقویت نمایشگاههای کتاب، توسعه فروش آنلاین، حمایت از ترجمه آثار فاخر، معرفی کتاب در رسانه ملی و اجرای طرحهای تشویقی برای خانوادهها فرهنگ کتابخوانی را در جامعه احیا کنیم.
