گونه‌شناسی روایات شرح‌الحدیثی

نشریه : علوم حدیث

نویسنده : پديدآورنده : پریسا آدینه سطری
پديدآورنده : پوران میرزایی
پديدآورنده : حبیب الله حیدری فرد

چکیده :

بخشی از ابهام‌ها و برداشت‌های ناصواب از احادیث، ناشی از بی‌توجهی به روایاتی است که خود، شارحِ اخبارند. این حوزه که می‌توان آن را «شرح الأخبار بالأخبار» نامید، با وجود نقش تعیین‌کننده‌اش در فهم مراد معصومان(ع)، تاکنون فاقد مطالعه‌ای مستقل، سامان‌مند و گونه‌شناسانه بوده است. فقدان این پژوهشِ بنیادی، موجب شده ساختار و کارکرد این دسته روایات ناشناخته ماند. پژوهش حاضر با روش کتابخانه‌ای و تحلیل توصیفی، نشان می‌دهد، احادیث اهل‌بیت(ع) در موارد بسیاری ظرفیت تبیین اجزای دیگر همان حدیث یا سایر روایات را دارند. بر این اساس، دو دسته کلان از روایاتِ شارح قابل تشخیص‌اند: نخست، روایاتی که به ایضاح واژگانی (مفردات) خود، یا اخبار دیگر می‌پردازند؛ و دوم، روایاتی که به تبیین محتوای (عبارات) خود، یا دیگر احادیث پرداخته‌اند. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که این دو دسته حداقل با یازده شاخصه قابل بازشناسی‌اند؛ چهار گونه ایضاح مستقیم، چهار گونه ایضاح بدل، و سه گونه تبیین باورهای رایج حدیثی در جامعه. از آنجا که این شاخصه‌ها بر دلالت تطابقی استوارند، از اختلاف‌پذیری‌های تفسیری مصون‌اند. یافته‌ها بیانگر آن است که گونه‌شناسی نظام‌مند این روایات، نه‌تنها فهم دقیق‌تر معارف حدیثی را ممکن می‌سازد، بلکه در کاهش و رفع ابهام‌های تاریخی ـ اعتقادی و فراهم‌سازی بستری روشن برای تحلیل‌های میان‌رشته‌ای نقش‌آفرین باشد.