مؤسسه «علم، تمدن و عرفان» دستاوردهای هوش مصنوعی خود را با هدف تبدیل دادههای دینی به توانمندی فناورانه معرفی کرد. این دستاوردها شامل سامانههای استدلالی «هدا»، گفتگوگرهای «پارسا» و «حدیثا» و همچنین تحقیقات در زمینه فلسفه و اخلاق هوش مصنوعی است. این اقدامات در راستای برنامه ایران برای قرار گرفتن در میان ده کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی انجام شده است.
اساتید و پژوهشگران مؤسسه علم و تمدن و عرفان در نشست خبری که امروز دهم اسفندماه در تهران برگزار شد از سامانه هوشمند «هدا» بهعنوان مهمترین دستاورد خود در حوزه کاربست هوش مصنوعی در معارف دینی اشاره کردند. این سامانه که با تکیه بر بیش یک میلیون حدیث و ۱۹ هزار منبع دینی طراحی شده و قابلیت استدلال ورزی شفاف و مستند را دارد، برای کاربرد در اجتهاد، قضاوت و قانونگذاری معرفی شد.
بهروز مینایی بیدگلی، استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت و معاونت علمی مؤسسه علم و تمدن و عرفان- در این نشست با اشاره به فعالیت های چهارگانه این مؤسسه گفت: مؤسسه علم و تمدن و عرفان، به بحث بهکارگیری فناوریهای نوین، به ویژه هوش مصنوعی، در مطالعات دین، پژوهشهای دانشگاهی و مباحث میانرشتهای میپردازد.
وی افزود: یکی از شاخههای این مجموعه، دانشگاه حکمت و فناوری است که در قم به صورت بینالمللی فعالیت میکند و از ترم جاری، دورههای کارشناسی ارشد و دکتری هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مهندسی نرمافزار را آغاز خواهد کرد.
این دانشگاه با هدف تربیت نخبگان مهندسی برای خارج از کشور، ورودیهای خود را از سایر کشورها میپذیرد و دروس اصلی رشتههای مهندسی را با ۱۰ تا ۱۲ واحد دروس میان رشتهای از جمله الهیات هوش مصنوعی، فلسفه هوش مصنوعی، فقه هوش مصنوعی و مباحث تمدنی هوش مصنوعی تلفیق کرده است.
کتاب الهیات هوش مصنوعی
استاد دانشگاه علم و صنعت با اشاره به یکی از آثار پژوهشی این دانشگاه گفت: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» که به بررسی چالشهای خداشناسی، پیامبرشناسی و معادشناسی در مواجهه با هوش مصنوعی قوی میپردازد که (۱۲ شهریور ۱۴۰۵) در قم رونمایی خواهد شد.
مینایی بیدگلی همچنین از سه مؤسسه دیگر ذیل این مجموعه نام برد: مؤسسه دوم، دانشنامه نگاری جهان اسلام است که برای کلید واژهها، معارف، شخصیتها و اماکن معروف در مناطقی چون بالکان، اندونزی و هندوستان تدوین میشود. دانشنامه بالکان آماده رونمایی است و دانشنامه قرآن برای کودکان نیز در دست تولید است.
وی در ادامه به مؤسسه «همتا» (هوش مصنوعی و تمدن اسلامی) اشاره کرد و گفت: این مؤسسه به هوشمندسازی مراکز اسلامی میپردازد و با مؤسساتی مانند آستان قدس، مؤسسه اسرا، مؤسسه امام خمینی(ره) و دارالحدیث در این زمینه همکاری دارد. محصولات این مؤسسه شامل «حدیثا» و «پارسا» است که به زودی در زمینه پرسش و پاسخ دینی معرفی خواهند شد.
مؤسسه دیگری که ذیل علم و تمدن وجود دارد مؤسسه نجم (ناصر جامع مجتهد) است که رسالت اصلی آن طراحی ابزارها و سامانکهای مورد نیاز در مسیر اجتهاد است. نجم تا کنون محصولات متعددی همچون ثقات، گنجه و پیکره رضوان را در مسیر اجتهاد طراحی و تولید کرده است.
هوشمندی دانشمداری و استدلالورزی
مینایی بیدگلی در بخش اصلی سخنان خود به معرفی محصول «هدا» پرداخت و تصریح کرد: «هدا» مخفف «هوشمندی دانشمداری و استدلالورزی» است و یک عامل هوشمند محسوب میشود که به هرگونه سؤالی در زمینه معارف دینی، حدیث، قرآن، فقه، کلام و معرفتشناسی با توهم نزدیک به صفر پاسخ میدهد. این سامانه بر خلاف مدلهای عمومی مانند Gemini یا DeepSeek، پاسخهای خود را به صورت شفاف با استناد به منابع ارائه میکند و فرآیند استدلالورزی خود را توضیح میدهد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه این عامل میتواند تحولی در حوزه اجتهاد، قضاوت و قانونگذاری ایجاد کند، اظهار کرد: این سامانه میتواند برای یک مجتهد یا فقیه، تمام منابع کهن از حدیث و تفسیر تا نظریات جدید در درسهای خارج و پرسشهای دینی را گردآوری، ترکیب و نتیجهگیری کند. در حوزه قضایی نیز میتوان از آن برای تنقیح قوانین، کشف تناقضات در آرا و بررسی ابتنای آرای قضایی بر منابع فقهی بهره برد.
علیرضا شهبازی عضو هیات مدیره مؤسسه نجم نیز در ادامه با اشاره به سابقه این پروژه گفت: پروژه مجتهدیار از سال ۱۳۹۷ به صورت پژوهشی آغاز شد و از سال ۱۴۰۳ به صورت منسجم زیر نظر مؤسسه علم و تمدن و عرفان و در قالب مؤسسه نجم دنبال شد.
در ادامه سیدحسین حسینی، مدیر مؤسسه پژوهشی حکمت و فناوری، نیز در این نشست گفت: پژوهشهای این مؤسسه از دو سال پیش با هدف پیوند معارف اسلامی با مطالعات میانرشتهای در حوزه فناوریهای نوین، به ویژه هوش مصنوعی، آغاز شده است.
وی افزود: همزمان با رشد فناوریهای هوشمند، موضوعاتی مانند فلسفه هوش مصنوعی، اخلاق هوش مصنوعی و الهیات هوش مصنوعی در جهان در حال توسعه است، اما تاکنون قرائتی اصیل و مبتنی بر حکمت و معارف اسلامی در این حوزهها شکل نگرفته است. از این رو، مؤسسه در گام نخست با بازخوانی ادبیات موجود آغاز به کار کرد و از سال جاری، با ورود عمیقتر به ارتباطسنجی این ادبیات با مبانی اسلامی، پروژههای پژوهشی با رویکرد اسلامی را دنبال کرده است.
حسینی ادامه داد: تاکنون سه اثر در زمینه فلسفه هوش مصنوعی، دو اثر در حوزه اخلاق هوش مصنوعی و یک اثر در زمینه الهیات هوش مصنوعی آماده انتشار شده است. همچنین پژوهشی درباره تعلیم و تربیت در عصر هوش مصنوعی با رویکرد فقه تربیتی آغاز شده است.
هوشمندسازی مراکز اسلامی و حوزوی
وی در ادامه به فعالیت یک مجموعه فناور در حوزه تولید محصولات هوشمند و ارائه خدمات به مراکز حوزوی و اسلامی اشاره کرد و گفت: مأموریت اصلی این مجموعه با عنوان «هوش مصنوعی و تمدن اسلامی ـ همتا»، هوشمندسازی مراکز اسلامی و حوزوی است که از طریق ارائه خدمات مبتنی بر فناوری و هوش مصنوعی و نیز آموزش و توانمندسازی این مراکز دنبال میشود
وی افزود: در این مجموعه، محصولاتی در زمینه گفتگوگرهای هوشمند مبتنی بر آیات قرآن و منابع اصیل شیعی تولید و ارائه شده است. همچنین با تولید گفتگوگرهای عاملمحور مبتنی بر آثار اندیشمندان اسلامی، از جمله آثار شهید مطهری، تجربهای جدید برای مطالعه هوشمند و ارتباط با اندیشه علمای دینی فراهم شده است.
مدیرعامل همتا با اشاره به «پارسا» بهعنوان یکی از این محصولات گفت: پارسا یک گفتگوگر هوشمند مبتنی بر مجموعه پرسش و پاسخهای ارائهشده از سوی مراکز معتبر است که امکان دسترسی و استفاده آسانتر از این منابع را فراهم میکند. یکی از مزیتهای این سامانه، قابلیت ارائه و جستوجوی پایگاه پرسش و پاسخهای دینی فارسی به زبانهای مختلف و فراهم کردن زمینه انتشار بینالمللی این منبع غنی است.
تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی
حسینی در پایان از محصول جدید در حال ساخت این مؤسسه با عنوان «حدیثا» خبر داد و گفت: این محصول در آینده نزدیک رونمایی خواهد شد و با تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی و همچنین انجام پژوهشهای ترکیبی انسان و ماشین بر روی دادههای حدیثی و قرآنی طراحی شده است.
حسین جمشیدیراد مدیر دفتر گسترش ارتباطات مؤسسه علم و تمدن و عرفان و دبیر ستاد فناوریهای هوشمند حوزه علمیه نیز با اشاره به نظر رهبر شهید که ایران باید جز ده کشور برتر در هوش مصنوعی باشد و با توجه به حجم عظیم دادههای علوم اسلامی موجود در ایران اسلامی که میتواند مزیت نسبی ایران در هوش مصنوعی باشد و با اشاره به مشکلات فقدان بانک داده منسجم در کشور گفت: یکی از رسالتهای این مجموعه، گردآوری و نظم دهی به دادههای پراکنده در مجموعههای مختلف است تا بتوان از آن بهعنوان سوخت موتور محرک هوش مصنوعی و ایجاد یک بانک داده ملی در این حوزه بهره برد. در این زمینه مؤسسه علم و تمدن و عرفان با ارائه، پیشنهادی به مؤسسات مختلف که دادههای عظیم علوم اسلامی را دارند برای ایجاد یک کنسرسیوم دادهمحور که یک پایگاه داده جامع وهوشمند از دادههای علوم اسلامی اقدام کرده است که با بهرهگیری از فناوریهای نوین پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی طراحی شده است.
هدف این کنسرسیوم فراهم کردن بستری یکپارچه و آزاد دقیق و کارآمد برای حوزویان پژوهشگران دانشگاهیان و مراکز تحقیقاتی است تا بتوانند میراث مکتوب اسلامی را با سرعت، دقت و عمق بیشتری تحلیل و مطالعه کنند.
