عراقند، و طرز رفتار و كردارشان پسنديده است. اكثر باهوش و مجرب هستند. ۱
ابن حوقل نيز كه نوشته اش مبتنى بر تأليف اصطخرى است درباره رى شرحى آورده است، ولى توصيف او، خاصه در مورد دروازه ها تاحدى مستقل از قول اصطخرى مى باشد، و لذا جا دارد كه به نقل تمام آن بپردازيم:
مهم تر از همه اين شهرها كه ذكر كرديم رى است. بعد از بغداد در همه نواحى مشرق شهرى آبادتر از رى نيست. دروازه هاى آن بسيار معروف است. يكى از آنها دروازه ناتان ۲ است كه مقابل ايالت قهستان عراق واقع است؛ ديگرى به قزوين راه مى برد ؛ يكى ديگر دروازه گرهك نام دارد، و از آن به سمت قم مى روند. نيز در اين شهر شوارع و محلات معتبرى وجود دارد مانند روذه، قليسان ۳ ، دهك نو ۴ نصرآباد، ساربانان، باب الجبل، در هشام، در آهنين، و
1.متن نوشته اصطخرى چنين است:
و اعظم هذه المدن الرى و هى مدينة اذاجاوزت العراق الى المشرق فليس مدينة اعمر و لااكبر و لاايسر اهلاً منها الى آخر الإسلام إلاّ نيسابور فإنّها فى العرصة اوسع فاما اشتباك الابنية و العمارة واليسار فإنّ الرى تفضلها و طولها فرسخ و نصف فى مثله و بناؤها طين و قد يستعمل فيها الجص والاجر، ولها ابواب مشهورة منها باب طاق يخرج منه الى الجبل والعراق و باب بليسان يخرج منه الى قزوين وباب كوهكين يخرج منه الى طبرستان و باب هشام يخرج منه الى قومس و خراسان و باب سين يخرج منه الى قم، و من اسواقها المشهورة روذة و بليسان و دهك نو و نصراباذ و ساربانان و باب الجبل و باب هشام و باب سين و اعمرها الروذة فان بها معظم التجارات و الخانات و هو شارع عريض مشتبك الخانات والابنية و لها مدينة عليها حصن و فيها مسجدالجامع و اكثر المدينة خراب والعمارة فى الربض و مياههم من الابار و لها ايضاً قنى و لهم فى المدينة تهران للشرب احدهما يسمى سور قنى يجرى على الروذة والاخر الجيلانى يجرى على ساربانان و منهما شربهم و لهم قنى كثيرة ما يفضل عن مشربهم و يتفرع الى ضياعهم و نقودهم الدراهم و الدنانير وزى اهلها زى العراق و يرجعون الى مروة و لهم دهاء و تجارب. (مسالك الممالك، چاپ دخويه، صفحات ۲۰۷ و۲۰۸)
2.صحيح كلمه «باطان» يا «باطاق» است. رى باستان، تأليف آقاى دكتر حسين كريمان. ج ۱ ص ۲۳۷و۲۶۴.م
3.صحيح كلمه «بليسان» است.
4.در صوره الارض «دهك بر» نوشته شده است.
