دوران سالمندی حساسترین مرحله زندگی و فرصتی گرانبها در تعیین سرنوشت نهایی اوست؛ برای عبور موفق از این برهه زندگی، بهرهمندی از رهنمودهای ائمه(ع) بسیار کارساز است؛ در این راستا برای مطالعه این احادیث میتوان به کتاب «حکمتنامه سالمند و اندرزنامه جوان» مراجعه کرد.
هفته سالمند سال جاری از ۴ تا ۱۰ مهرماه، با هدف جلب توجه و حساسسازی سیاستگذاران، مدیران، تصمیمگیران و آحاد جامعه نسبت به موضوع سالمندی و تحقق سالمندی سالم و فعال بزرگداشته میشود.
اما نگاه اسلام به سالمند و سالمندی چگونه است؟ برای دریافت پاسخ این سؤال و درک نگاه دین اسلام به موضوع سالمندی میتوانیم کتاب «حکمتنامه سالمند و اندرزنامه جوان» را بخوانیم.
کتاب «حکمتنامه سالمند و اندرزنامه جوان» اثری پژوهشی و روشمند از مرحوم آیتالله محمدی ریشهری است که شامل احادیث مطرح شده در خصوص موضوعاتی از قبیل: نعمت عمر طولانی، زمینهسازی برای موفقیت در سالمندی، برکتهای عمر طولانی و نیکوکاری، عوامل طولانی شدن عمر، عوامل کوتاه شدن عمر، حقوق سالمند، ترغیب به رعایت حقوق پدر و مادر، بهویژه در سالخوردگی، بایستههای سالمند، ناشایستههای سالمند، احکام سالمند، عوامل پیری زودرس، پیامدها و آسیبهای پیری و فرتوتی و راهنماییهای برخی سالمندان میشود.
این اثر، در ادامه دو نوشتار پیشین مؤلف با نامهای «حکمتنامه کودک» (۱۳۸۴) و «حکمتنامه جوان» (۱۳۸۲) منتشر شده و حلقه سوم از مجموعه حکمتنامههای این نویسنده به شمار میرود.
در پیشگفتار این کتاب برخلاف بسیاری از کتابهای دیگر که دوران کودکی، نوجوانی و حتی جوانی را به عنوان حساسترین سن انسان نام بردهاند از سالمندی به عنوان حساسترین مرحله زندگی انسان و فرصتی گرانبها در تعیین سرنوشت نهایی او یاد شده است.
در این کتاب مؤلف بر این باور است که بهترین انسانشناس، آفریدگار انسان است؛ تنها اوست که استعدادها، نیازها و آسیبهای تهدیدکننده این دوران را بهتر از هر کس میداند. از این رو، بهرهگیری از رهنمودهای قرآن و احادیث اسلامی برای نگارش کتابی که بتواند بهداشت روان سالمند را تأمین کند، اهمیتی فوقالعاده دارد.
مؤلف سه ویژگی اساسی برای کتابی که میتواند بهترین کتاب برای سالمندان باشد را برمیشمرد که این سه ویژگی شامل: «براساس شناخت دقیق استعدادها، نیازهای روانی و دغدغههای دوران سالمندی تنظیم شده باشد تا از آسیبهای روانی پیشگیری کند»، «الگوهای عینی برای سالمندان موفق و سعادتمند ارائه دهد» و «برای سالمندان از جذابیت لازم برخوردار باشد»، است.
البته به باور نویسنده کتاب، هرچند مخاطب اصلی این حکمتنامه، سالمندان و کسانی هستند که با آنان ارتباط دارند، اما مطالعه آن برای جوانان نیز لازم و ضروری است؛ زیر سالمندانی میتوانند بیشترین بهره را از نعمت سالمندی خود ببرند که زمینه آن را در جوانی فراهم کرده باشند. به بیان دیگر، «حکمتنامه سالمند» در واقع «اندرزنامه جوان» نیز هست و فصل دوم کتاب به همین موضوع اختصاص یافته است.
در تمام بخشهای این کتاب از پیشگفتار گرفته تا آخرین بخش آن، به آیات و احادیث استناد شده است که این کار عملاً کتاب را به مجموعه احادیث و آیات مرتبط به سالمندی تبدیل کرده است.
برای مثال در فصل اول این کتاب که در خصوص «نعمت عمر طولانی» است آمده است: «دعا برای طولانی شدن عمر و نیکوکاری». امام زینالعابدین علیهالسلام در دعای سحر ماه رمضان: خداوندا از تو میخواهم از بهترین چیزهایی که بندگان صالحت از تو خواستهاند ... و مرا از کسانی قرار بده که عمرشان را دراز و کردارشان را نیکو گرداندهای و نعمتت را بر آنان کامل کردهای و از آنان خشنود هستی و زندگی پاکیزه [و خوش]، همراه با پایدارترین شادمانی و کاملترین کرامت و معیشت عطایشان فرمودهای.
مصباح المتهجد در دعای موقف [عرفات] از امام زینالعابدین علیهالسلام: خدایا بر محمد و خاندان محمد درود فرست.... ای اندازهدهنده اجلها! ای قسمتکننده روزیها عمرم را دراز و روزیام را فراخ کن.
امام صادق علیهالسلام در دعای عرفه: خدایا مرا از کسانی قرار ده که عملشان را پسندیدهای و عمرشان را طولانی کردهای و پس از مرگ، به زندگی پاکیزه [و خوش] زندهشان ساختهای».
امام صادق علیهالسلام: در نخستین شب ماه رمضان بگو: در آنچه مقدّر و حتمی میکنی، طولانی بودن عمردم و گشایش در روزی حلالم را قرار ده.
امام صادق علیهالسلام در دعایش در هر شب ماه رمضان: و [از تو میخواهم] در آنچه حُکم و مقدر میکنی، از فرمانِ حتمی در کار حکیمانه در شب قدر، حکمی که بر نمیگردد و تغییر نمیکند، این که عمرم را طولانی کنی.
امام صادق علیهالسلام: در نخستین شب ماه رمضان بگو: «خدایا!... در میان آنچه حکم و مقدر میکنی، عمرم را طولانی کن و روزیِ فراوان را بر من گشایش ده».
فصل دوم کتاب در خصوص زمینهسازی برای سالمندی بهتر است. دراین فصل به زمینهچینی برای داشتن سالمندیِ بهتر و موفق توصیه میکند؛ مانند غنیمت دانستن جوانی، یادگیری و علماندوزی در کودکی و عمل و عبادت نیکو در جوانی. از دیدگاه سازمان بهداشت جهانی، سالمندی موفق تنها بیمار نبودن و تندرست بودن نیست، بلکه ترکیبی از تندرستی، قدرت تولید و مشارکت، قدرت انطباق و داشتن استقلال است.
فصل سوم در خصوص برکات عمر طولانی است که در این بخش مطرح شده: سالمندی نه ضعف و نقص، بلکه زمینه تحقق بسیاری از نیکیهاست. هر موی سپیدی که بر سر و روی سالمند میروید، بر وقارش میافزاید و بر درجات قربش به خداوند افزوده میشود. امام علی(ع) رأی سالمند را دوستداشتنیتر از جولان جوان میخواند و هر سالمند درستکار، مایه برکت جامعه خویش میشود و مانع نزول عذاب الهی.
فصل چهارم عوامل طولانی شدن عمر را در چهار بخش ارائه میکند. بخش اول شامل: عوامل اخلاقی توبه و تقوا، خوشنیتی، نیکی به پدر و مادر و خانواده، صله رحم، احسان و صدقه (به ویژه پنهانی)، خوشخویی، راستگویی، تکریم بزرگسالان و شکرگزاری.
بخش دوم شامل: اعمال عبادی از جمله کامل و فراوان وضو گرفتن، طول دادن رکوع و سجود، زیارت مرقد امام حسین(ع)، حج و عمرههای پیاپی، نماز در مسجد سهله، خواندن سوره توحید پس از هر نماز و دعا کردن.
بخش سوم شامل امور بهداشتی از جمله شستن دستها پیش از غذا، طول دادن نشستن بر سر سفره، غسل با آب گرم، خوردن سیب در سحر، خوابیدن بر سمت چپ، خوردن زودهنگام صبحانه، پوشیدن کفش خوب و کمخوری و بخش چهارم شامل امور پراکنده از جمله نبریدن بدون ضرورت درختان سبز و بدهکاری اندک و ... .
در فصل پنجم عوامل کوتاه شدن عمر براساس آیات و احادیث بیان شده و گناه و ستم به گونه کلی از اسباب کوتاه شدن عمر برشمرده شده است. البته در این بخش احادیث به گناهان خاصی اشاره دارند مانند: نافرمانی پدر و مادر، صله رحم نکردن، ادعای نابهجای امامت، زنا و ترک نیکوکاری. بخش مهمی از این گناهان در جوانی روی میدهد؛ از این رو از همان اوان نوجوانی باید هوشیار بود.
فصل ششم در خصوص «حقوق سالمند» است. این فصل توصیههای دینی را در خصوص رعایت حقوق سالمندان از جمله تکریم و احترام سالمند، نیکی و مهربانی با او، مقدم داشتن او در سخن، جای دادن به او در مجلس و پرهیز از بیاعتنایی به او و ... مطرح کرده است.
در این بخش بنا به دستورات حضرت علی(ع) به مالک اشتر دریافت حقوق بازنشستگی از جمله حقوق سالمندان اعلام و مطرح شده است: به یتیمان و سالخوردگانی که دستشان از همه جا کوتاه است و دست خواهش به سوی کسی دراز نمیکنند، توجه کن و این بر حکمرانان، گران است و البته حق همیشه گران است.
همچنین در این بخش آمده است: پیرمردی نابینا که گدایی میکرد، عبور میکرد که امیرمؤمنان علیهالسلام فرمود: این کیست؟ گفتند: ای امیر مؤمنان او یک مسیحی است. امیرمؤمنان علیهالسلام فرمود: او را به کار گرفتید تا پیر و ناتوان شد. آن گاه، از او دریغ میکنید؟ از بیتالمال به وی انفاق کنید.
«رعایت حقوق پدر و مادر» فصل هفتم این کتاب است و فصل هشتم نیز به بایستههای سالمند اختصاص دارد. در این فصل وظایف خود سالمند مطرح شده است از جمله: شناختن ارزش باقیمانده عمر، دیدن موی سپید به عنوان پیک مرگ، عبرت از مرگهای ناگهانی، ساماندهی آنچه از خود بر جای میگذارد (وصیت کردن و نگهداری وصیتنامه)، و اختصاص بخشی از زندگی به راز و نیاز با خدا و اعتراف به خطاها.
در فصل نهم ناشایستههای سالمند بیان و مطرح شده است: سالمند باید از کارهایی بپرهیزد: خجالت از فراگیری و آموختن، نشناختن آفریدگار، ناتوانی در خواندن نماز درست، ادامه دادن به گناهان، خود را مانند جوانان کردن، بخل ورزیدن، به تأخیر افکندن توبه، آرزوی مرگ کردن و گریختن از پیری. در این فصل حتی به پرهیز از خوردن شام چرب نیز گوشزد شده است؛ دستوری که پزشکی جدید نیز بر آن تأکید دارد.
فصل دهم در خصوص احکام سالمند است. این فصل بیشتر در حوزه مباحث فقهی است و چون سالمندان به تدریج توان انجام اعمال عبادی را به شکل اصلی از دست میدهند، شارع حکیم برخی وظایف را از دوش آنان برداشته یا صورت عمل را تغییر داده است. احادیث ناظر به احکام نماز، روزه، حج، جهاد و حجاب سالمند در این فصل آمده است.
موضوع فصل یازدهم «هشدار به سالمند بدکار» است. احادیث این فصل، سالمند را به حیا کردن از خداوند توصیه کرده و از فرجام سخت زشتکاری و پیمودن مسیر نادرست بیم دادهاند؛ مسیری که به دوزخ میانجامد و حسرتی گران بر دل سیاه سالمند گناهکار مینشاند.
عوامل پیری زودرس نیز در فصل دوازدهم کتاب مطرح شده است. از جمله احادیثی در خصوص اینکه غم و اندوه فراوان و دشواریهای زندگی و ناراحتیهای خانوادگی از عوامل پیری زودرس است. همچنین رعایت نکردن برخی امور بهداشتی و تغذیه نادرست مانند شام نخوردن، خوردن گوشت مانده، آمیزش جنسی فراوان، نشستن بر جای نمور و بالا رفتن از پله با شکم پر از دیگر عواملی است که در احادیث به عنوان عوامل پیری زودرس یاد شده است.
فصل سیزدهم پیامدهای پیری و آسیبهای آن است. پیری با ناتوانی تدریجی، کاستی عقل، از دست دادن توان تولید مثل و فراوان شدن بیماریها همراه است. آسیبهای مهم دیگر عبارتند از: فقر، فراغت و بیکاری اجباری، و کنار زده شدن و احساس بیهودگی. گفتنی است چند حدیث، دو خصیصه را در انسان پیرناشدنی دانستهاند: حرص زدن و آرزو کردن.
فصل چهاردهم و نهایی این کتاب با عنوان: «راهنماییهای برخی سالمندان» به سخنان و رفتار پندآموز برخی سالمندان تاریخ اختصاص دارد مثل حضرت نوح(ع) که دنیا را «خانهای دو در» خواند، عمار یاسر که در ۹۳ سالگی شمشیر به دست در رکاب امام علی(ع) جنگید، سلمان فارسی با زندگی ساده و قناعتمدارانهاش، حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه از اصحاب سالخورده امام حسین(ع)، و علی بن جعفر که در برابر امام جواد(ع) فروتنی کرد.
جمعآوری بخش قابل توجهی از احادیث مرتبط با سالمندی کار ارزشمند مرحوم آیتالله ریشهری است که مطالعه آن هم برای سالمندان و هم جوانان توصیه میشود، تا جوانان مسیر درستی به سوی سالمندی عزتمند برنامهریزی و سالمندان با نگاهی درستتر به برحهای از زندگی خود که در آن قرار دارند، عملکرد و رفتار متناسب با شأن و شخصیت خود در این سن داشته باشند و از لحظه لحظه سالمندی خود برای داشتن آخرتی نیکو بهرهببرند.
