معارف رضوی فراتر از توصیههای فردی، یک نظامواره جامع برای حکمرانی است که اقتدار ملی را با «آرامش خانوادگی» و «عدالت اجتماعی» پیوند میزند؛ لذا در مقطع کنونی که ایران فصلی جدید از اقتدار را تجربه میکند، تاسی به سیره امام رضا(ع) برای تبدیل شورِ حضور مردمی به شعورِ راهبردی و پایدار، یک ضرورت حیاتی است. بر همین اساس، معصومه ظهیری در این گفتوگو با تکیه بر مفاهیمی همچون «تغافل» در خانواده و «حق ثابت» در جامعه، بر الزامات حاکمیتی نظیر فعالسازی شبکههای نخبگانی و حمایت از تولیدات رسانهای جبهه انقلاب برای مقابله با جنگ روانی دشمن در دوران پسابحران تأکید کرد.
معصومه ظهیری؛ استاد حوزه خواهران و دبیر ستاد راهبری زن و خانواده حوزه علمیه در گفتوگو با ایکنا به بررسی ابعاد حقوقی و عاطفی زندگی رضوی پرداخته است؛ از واکاوی حق امنیت عاطفی همسر و مدیریت هوشمندانه خطاها با ابزار «تغافل»، تا ایستادگی بر عزت نفس فقرا در برابر کبر ثروتمندان. این واکاوی، تصویری روشن از امامی را ارائه میدهد که خانواده را یک «عهد الهی» و اخلاق اجتماعی را بر پایه کرامت انسانی میدانست که مشروح آن را در ادامه میخوانیم:
همانطور که میدانیم، امام رضا(ع) مانند سایر ائمه معصومین(ع) از مقام عصمت برخوردارند و طبیعتاً ما به عنوان شیعه، علاقهمندیم بدانیم مواجهه آن حضرت، بهخصوص با اطرافیان و خانواده چگونه بوده است. اگر موافق باشید این بحث را با نحوه تعامل ایشان با اعضای خانواده شروع کنیم؛ به واقع ایشان در زندگی روزمره، چه مواجههای با آنان داشتند؟
در ابتدا، دهه کرامت و میلاد با سعادت حضرت امام رضا(ع) را تبریک و تهنیت عرض میکنم. همچنین لازم میدانم پیروزی ملت و دولت ایران و نیروهای مسلح را که به تعبیر امروز، ثمره همافزایی «خیابان و میدان» بر دشمنان جنایتکار است، تبریک بگویم. از آنجا که سیره زندگی امام رضا(ع) در قالب «گفتار مستقیم» (حدیث) در منابع معتبر ثبت شده است، بر آن هستیم تا روایات ایشان را به تفکیک موضوع و با استناد به مضامین دقیق آنها مرور کنیم.
در بخش نخست که به اخلاق خانوادگی و مواجهه با همسر، فرزندان و اقوام اختصاص دارد، سیره امام رضا(ع) بیش از آنکه بر توصیف صرفِ رفتارهای شخصی متمرکز باشد، بر تبیین حقوق و وظایف متقابل تأکید میورزد. ایشان در تبیین جایگاه همسر، بر اصول «مودت»، تکریم و مهربانی پافشاری داشتند و در روایات مربوط به حقوق زوجین، بر ضرورت رفتار نرم و ملایم مرد در محیط خانه تصریح کردهاند؛ چنانکه در کتاب «عیون اخبار الرضا (ج ۲)» مضمون کلام ایشان چنین آمده است که بزرگترین نیکی در میان مردان، برخورد نیکو با همسر است. همچنین در خصوص حقوق فرزندان، ایشان بر «احسان» و اولویتِ تربیت صحیح تأکید داشته و طبق مندرجات «بحارالانوار (ج ۴۸)»، برترین بخشش را بخششی میدانستند که پدر در حق فرزند خود انجام دهد. این نگاه تربیتی در مورد اقوام و بستگان نیز با عنوان «صله رحم» تجلی مییابد. حضرت حتی در دوران حضور در خراسان و علیرغم فشارهای سیاسی، بر حفظ پیوند با بستگانی که حتی تضاد فکری و سیاسی داشتند، پافشاری میکردند و بر اساس روایت کتاب «الخصال» شیخ صدوق، صله رحم را عامل طولانی شدن عمر و زیاد شدن روزی معرفی میفرمودند.
در بخش دوم که به عدالت اجتماعی و نوع برخورد با فقرا و طبقات پایین جامعه میپردازد، سیره رضوی جلوهای درخشان از «تکریم انسانی» را به نمایش میگذارد. امام رضا (ع) بر لزوم پرهیز از تحقیر تهیدستان تأکید ویژه داشتند و معتقد بودند فقر هرگز نباید از ارزش و کرامت انسان بکاهد. ایشان در روایتی مشهور در «عیون اخبار الرضا» میفرمایند که خداوند از کسی که در میان مردم با وجود فقر، کبر نمیورزد و با عزت زندگی میکند، راضی است؛ این سخن به روشنی نشان میدهد که از دیدگاه ایشان، فقر نباید بهانهای برای پذیرش ذلت باشد. علاوه بر این، ایشان در تبیین وظایف اجتماعی، بیتفاوتی نسبت به گرسنگی دیگران را نشانه نقص ایمان میدانستند. بر اساس مضامین موجود در «مستدرک الوسائل»، ایشان تأکید داشتند کسی که از گرسنگی همسایه یا اطرافیان خود باخبر شود و برای رفع آن اقدامی نکند، در مسیر کمال انسانی قرار ندارد.
در نهایت، روایات اخلاقی ایشان در زمینه مدیریت فضای خانه، دستورالعملهایی کاملاً کاربردی را ارائه میدهد. امام رضا (ع) تأکید داشتند که خانه نباید محل دعوا و تندی باشد و بر اساس روایات «بحارالانوار (ج ۷۶)»، مردی را که با خانواده خود با نرمی رفتار کند، نزد خداوند محبوب میخواندند. همچنین ایشان در پاسخ به کسانی که از دشواریهای زندگی مشترک گله داشتند، بر دو اصل «صبر» و «تغافل» (نادیده گرفتن خطاهای کوچک) تأکید میکردند. در کتاب «عیون اخبار الرضا» آمده است که ایشان برای حفظ صلح و ثبات در خانواده، توصیه میفرمودند که باید از برخی خطاها گذشت تا پیوند عاطفی میان اعضای خانواده مصون بماند.
براساس نصوص دینی ما، روابط خانوادگی ضمن تأکید بر معاشرت به معروف، مبتنی بر یکسری قواعد حقوقی هم هست؛ با توجه به اینکه سیره ایشان بر تبیین حقوق و وظایف متقابل استوار است، نگاه حضرت رضا(ع) به این مقوله چیست و ایشان حقوق خانواده را در چه ابعادی (اعم از حقوق همسر، فرزندان و اقوام) تعریف میفرمایند؟
حقوق خانواده در منظومه فکری امام رضا(ع)، فراتر از یک قرارداد ساده حقوقی، در قالب یک «عهد الهی» تعریف میشود که ریشه در پیوندهای معنوی دارد. ایشان این حقوق را به دو ساحتِ متقابل و معنوی تقسیم میکنند؛ در ساحت اول، حقوق همسر بر پایه «تکریم و مِهر» بنا شده است که یکی از تجلیات بارز آن، حق امنیت عاطفی است. از منظر ایشان، همسر باید در محیط خانه طعم آرامش را بچشد و هرگونه برخورد تند که این سکینه را خدشهدار کند، ناپسند شمرده میشود. همچنین حق معاشرت و همراهی ایجاب میکند که همسر در خانه دچار انزوای روحی نشود، چرا که حضور کلامی و عاطفی مرد، حقی اساسی است. در کنار اینها، تأمین نیازهای زیستی اعم از مسکن و پوشاک باید با ظرافت و بهگونهای انجام شود که کرامت همسر حفظ شده و هرگز احساس حقارت به او دست ندهد.
در بخش دوم که به حقوق فرزندان اختصاص دارد، تربیت و محبت محوریت مییابد. امام رضا(ع) آموزش ادب و شناخت دین را بزرگترین بخشش والدین به فرزند میدانستند. ایشان همچنین بر اصل برابری و عدالت در ابراز محبت و بخششهای مادی بسیار پایبند بودند تا ریشههای کینه در میان فرزندان بخشکد. در نگاه ایشان، برخورد با کودک باید بر مدار شفقت باشد و تندی و خشونت در این نظام تربیتی جایگاهی ندارد. افزون بر این، ایشان صلهرحم و رسیدگی به امور اقوام در زمان نیاز را نه یک انتخاب داوطلبانه، بلکه یک وظیفه دینی تخلفناپذیر برمیشمردند.
در ساحت عدالت اجتماعی و توزیعی، سیره امام رضا(ع) در دو سطح رفتاری و ساختاری قابل تحلیل است. در سطح رفتاری، ایشان با وجود جایگاه رفیع سیاسی و علمی، هیچ مرزی میان خود و توده مردم قائل نبودند و با تواضعی عملی، فقر را مانعی برای صمیمیت نمیدیدند. اما در سطح ساختاری، نگاه ایشان بسیار پیشرو است؛ ایشان معتقد بودند بخشی از اموال ثروتمندان در واقع «حقِ ثابت» فقراست، نه یک صدقه یا بخششِ منّتآمیز. از این رو تأکید داشتند که هنگام پرداخت این حق، نباید به فقرا احساس حقارت داد، بلکه باید به گونهای رفتار کرد که گویی آنها حق قانونی و شرعی خود را دریافت میکنند.
در نهایت، آموزههای ایشان در زمینه مدیریت بحران و اخلاق کاربردی در خانواده، راهکارهایی بسیار هوشمندانه ارائه میدهد. اصل «تغافل» یا نادیده گرفتن آگاهانه خطاها، استراتژی طلایی ایشان برای حفظ کرامت همسر و جلوگیری از فروپاشی خانواده است. در کنار آن، اصل «حلم و بردباری» در برابر خشم، مظهر کمال انسانی مرد در خانه شناخته میشود. همچنین ایشان آراستگی، نظم و طهارت محیط خانه را عاملی کلیدی برای شکوفایی محبت میان اعضای خانواده میدانستند که رعایت آن، فضای خانه را به محیطی سرشار از پیوندهای عاطفی عمیق تبدیل میکند. تمامی این آموزهها که در منابع معتبری همچون عیون اخبار الرضا بر آنها تأکید شده، تبیینگر سبک زندگی اصیل رضوی است.
به عنوان پرسش پایانی، با نگاهی به حضور حماسی و مستمر مردم در طول این بازه زمانیِ نزدیک به دو ماه؛ با توجه به نکات ارزشمندی که درباره سیره رضوی بیان فرمودید، به نظر شما چه راهکارهایی وجود دارد تا گردهماییهای شبانه مردم در خیابانها، از جنبههای اجتماعی به کارکردهای بیشتر، عمیقتر و مؤثرتری دست پیدا کند؟
در راستای تحقق اهداف راهبردی نظام و تقویت زیرساختهای معنوی و مادی جامعه، نکات مهمی در قالب مصوبات لازمالاجرا به تمامی دستگاههای فرهنگی و اجرایی ابلاغ شده است. بر این اساس، تدوین «پیوستهای فرهنگی و اجتماعی» برای دوران بازسازی و ثبات در اولویت قرار گرفته و مقرر شده است نقشه راه فعالیتها در سه بُعد اقتصادی، فرهنگی و روانی به دقت ترسیم و ابلاغ شود.
یکی دیگر از محورهای کلیدی این مصوبات، فعالسازی شبکههای نخبگانی در فضای مجازی با هدف مقابله با جنگ روانی دشمن و تقویت روحیه امید در میان آحاد جامعه است. در همین راستا، دستور تشکیل «صندوق حمایت از تولیدکنندگان رسانهای جبهه انقلاب» صادر شده است تا از پروژههای محتوایی فاخر از جمله مستند، انیمیشن و موشنگرافیک با موضوعات محوریِ مقاومت و همبستگی ملی، حمایتهای ویژهای صورت گیرد.
همچنین بهرهگیری از ظرفیت اساتید مبرز حوزه و دانشگاه جهت تبیین دستاوردهای دفاعی و پاسخگویی مستدل به شبهات ایجاد شده در فضای پساجنگ، در دستور کار قرار دارد. علاوه بر این، موضوع جذب کمکهای مردمی و تأمین بستههای حمایتی و معیشتی به منظور تقویت توان لجستیکی تشکلهای مردمی و گروههای جهادی فعال، از دیگر اقداماتی است که باید با جدیت توسط دستگاههای مسئول پیگیری و عملیاتی شود.
