امامت در اندیشه شیعی صرفاً یک جایگاه تاریخی نیست، بلکه تداوم خلافت الهی و استمرار هدایت پیامبران در جامعه انسانی است؛ مفهومی که در نشست بررسی کتاب «عیون اخبارالرضا(ع)» از منظر پژوهشگران تاریخ اسلام واکاوی شد.
سلسله نشستهای همایش کتاب عیون اخبار الرضا(ع) از نگاه فرهیختگان که از سوی سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی دفتر قم در حال برگزاری است پنجشنبه، ۹ بهمن ماه با حضور چند نفر از پژوهشگران تاریخ اسلام ادامه یافت.
در این نشست در ابتدا حجتالاسلام و المسلمین رسول چگینی؛ دانشآموخته دانشگاه باقرالعلوم(ع) و پژوهشگر تاریخ اسلام به موضوع «نقشآفرینی نهاد امامت در عرصه تاریخ بر پایه روایات عیون اخبار الرضا(ع)» پرداخت.
روایات عیون اخبارالرضا(ع)، ۶۹ باب دارد و اگر بخواهیم روایات مرتبط با نقشآفرینی امام رضا(ع) را استخراج کنیم عموم روایات با این موضوع مرتبط است و کاری که بنده در این تحقیق کردهام حدود ۲۰۰ صفحه میشود زیرا بیشتر روایات اشاره به این مطلب یعنی نقشآفرینی نهاد امامت دارد.
نقشآفرینی امام رضا(ع) هم به دو عرصه کنشگری و تبیین، تقسیم میشود؛ کنشگری اقداماتی است که امام انجام داده است و تبیین، عموما سخنان حضرت مثلا در موضوع توحید است.
امام رضا(ع) به عنوان عالم آل محمد(ص) شناخته میشوند و از دلایلی که باعث این لقب شده است مناظرات و گفتوگوهای حضرت با جریانات و اندیشههای مختلف است.
این موضوعات از زاویه تبیین در حوزه توحید و نبوت و امامت و ... است مثلا در عرصه توحید به کیفیت خداوند و اینکه از کجا آمده است، خلقت اشیاء و بدا و جبر و اختیار و ... میپردازد یا مثلا در مورد جبر و اختیار دو روایت داریم که حضرت به تبیین معنای اختیار و جبر پرداختهاند.
در حوزه نبوت هم مسئله مهمی که مورد مناظره بوده است بحث عصمت انبیاء است. علی بن محمد بن جهم در بحث عصمت انبیاء با حضرت بحث کرده است و ایشان با استناد به آیات آن را اثبات کرده است.
امامت؛ تداوم خلافت خدا و انبیاء
حوزه بعدی مسئله امامت است که حضرت، ویژگیهای امام را بیان فرمودهاند. کلیدواژه آن این است که امامت خلافت خداوند و پیامبر(ص) و زمام مسلمین و صلاح دنیا و اس اسلام است و با امامت است که حج و صلات و زکات و ... به درستی انجام و اقامه میشود.
حضرت همچنیبن آیاتی را که در شان اهل بیت(ع) نازل شده است مورد توجه قرار دادهاند؛ مانند مباهله، تطهیر و اجر و مزد رسالت.
بحث دیگر ضرورت وجود امام است و اینکه هر عصر و دورهای باید امام داشته باشد که واژه پرتکرار در این بحث، لصاخت باهلها است یعنی اگر امام نباشد زمین با اهل آن فرو میرود.
حوزه بعد مهدویت است که روایات متعددی در این باره داریم و بخش دیگر امامت حضرت علی(ع) است. در این دوره چون مامون تمایل به افضیلت امام علی(ع) پیدا کرده بود امام رضا(ع) هم از این فرصت بهره بردند و ویژگیهای حضرت علی(ع) را برشمردند.
بحث دیگر معاد و بیان کیفیت مرگ است؛ حوزه دیگر هم تفسیر صحیح آیات و قرائت درست آیات مهم و مورد بحث از جمله اصحاب رس و فدیناه بذبح عظیم.
مسئله دیگر احکام فقهی از جمله حج و آداب و سننی است که مسلمین باید به آن پایبند باشند؛ نحوه پوشش و توجه به زندگی زاهدانه و ... هم در این بحث مورد توجه بوده است.
کنشگری امام رضا(ع)
بخش دوم کنشگری امام رضا(ع) است؛ امتداد نبوت بودن امامت از موضوعات مورد تاکید حضرت رضا(ع) است زیرا پیامبر(ص) مورد پذیرش همه افراد در هر فرقه و مذهب اسلامی است. حضرت در اینجا به اثبات امامت خودشان هم میپردازند.
مسئله دیگر هم راههای تعیین امام است که حضرت اشاره دارند که نص و معجزه و وصیت سه راهی است که یک امام با آن تعیین میشود.
مسئله دیگر شرایط امام است که دو شرط لازم دارد؛ عصمت و علم ویژه و برای هر دو شرط، حضرت به نحوی کنشگری کردند که عصمت و علمشان برای مخاطبان شناخته شود. علم ویژه اخبار از گذشته و آینده و آگاهی از سؤالات مردم و ... است؛ اخبار گذشته اخبار از انبیاء قبل و امم گذشته مانند حضرت داود و سلیمان و حضرت ابراهیم و هاروت و ماروت و ... همچنین تاریخ پیامبر و امام علی(ع) و ائمه ماقبل و صدر اسلام و گزارشاتی از جعفر بن ابیطالب و ... است.
اخبار از آینده هم مثلا اینکه حضرت خبر دادند در کنار هارون دفن خواهند شد و اینکه حضرت بغداد را نخواهند دید، آمده است.
شیخ صدوق روایاتی را درباره اقدامات اجتماعی امام مانند رفع اختلافات تاریخی و حدیثی و کلامی و ... آورده است؛ مسئله دیگر مبارزه با غالیان و غلات بوده است؛ شیخ صدوق باب ۴۶ را به این مسئله اختصاص داده است.
توصیهها و کرامات امام هم از دیگر روایات است؛ همچنین وظایف امت در برابر امام و سایر ویژگیهای امام مانند عبادت و انشاد شعر و ...
زیست فردی واجتماعی پیامبران(ع)
دیگر سخنران این همایش، حجتالاسلام و المسلمین علی احمدی؛ پژوهشگر تاریخ اسلام بود که به موضوع«زیست فردی واجتماعی پیامبران(علیهمالسلام) در عیون اخبار الرضا(ع)» پرداخت.
وی با اشاره به اینکه زیست فردی و اجتماعی پیامبران برای ارائه الگوی زیست یکپارچه معنویت فردی و مسئولیتپذیری اجتماعی و استحکام نظام خانواده است، گفت: یکی از مسائل مهم چگونگی بازنمایی زندگی پیامبران در کلام امام رضا(ع) و ودلالات پنهانی آن است که بنده در تحقیق خود از روش تحلیل مضمونی و دلالتپژوهی استفاده کردهام.
این پژوهشگر با اشاره به چرایی پذیرش ولایتعهدی از سوی امام رضا(ع)، بیان کرد: امام رضا(ع) فرمودند من چون حضرت یوسف(ع) ولایتعهدی مامون را پذیرفتم؛ فرمودند من از این کار اکراه داشتم ولی چون حضرت یوسف(ع) این راه را انتخاب کرد من هم آن را انجام دادم و امامت امام گشایش برای شیعیان هم ایجاد کرد.
احمدی با بیان اینکه ۶۰۰ روایت در این موضوع گردآوری شده است، اظهار کرد: مطلب دیگر ساحت فردی زندگی انبیاء است که ۲۰۰ گزاره مانند عصمت از گناه، شجاعت موسی، وحی و .. بیان شده است که نتیجه آن کمالگرایی اخلاقی است. در بعد اجتماعی هم مبارزه، اصلاحگری، قضاوت و عدالت، جانشینی و استمرار هدایت و ...مورد بحث واقع شده است.
این پژوهشگر به موضوع دیگر یعنی خانواده به عنوان کانون آرامش و عبادت الهی از منظر روایات عیون اخبارالرضا(ع) اشاره کرد و ادامه داد: بحث از ابتلائات خانوادگی مانند ماجراهای حضرت ایوب و یعقوب از دیگر موارد مورد توجه در عیون اخبارالرضا(ع) است و در مورد اینکه چرا امام به این روش به سیره پیامبران تاسی کردند جواب، ارائه الگوی تعادل حیات در برابر رهبانیت و انزوای صوفیانه از یک سو و اشرافیت عباسی از سوی دیگر است.
احمدی به دلالت دیگر از زندگی پیامبران در روایات عیون اشاره کرد و افزود: خانواده از منظر انبیاء، صحنه تربیت است لذا صبر و وفاداری، ذبح اسماعیل و ... از مواردی است که در این بخش مورد توجه بوده است همچنین دلالت چهارم هم آن است که حضرت رضا(ع) گفتمان امامت را بنیانگذاری کردند و فرمودند همه پیامبران، جانشینی دارند و منِ امام هم در تداوم این مسیر هستم و در ادامه هم ائمه دیگر خواهند آمد.
مجموعه این سخنان نظریه حیات طیبه را تولید میکند که در ساحت فردی کمالگرایی، در عرصه خانواده تعادل بین عاطفه و امتحان الهی و در عرصه اجتماعی هم مسئولیتپذیری اجتماعی را به دنبال دارد.
