نظام امام شناسی شیخ مفید و باز خورد آن در حدیث پژوهی او - صفحه 40

رخدادهای آینده، باطن انسان‏ها و... برای منصب امامت و حیطه حکمفرمایی او لازم و ضروری نیست؛ هر چند که ممکن است گاه گاه، و نه همیشه، با اخباری الهی از این موارد آگاه گردند. به دیگر سخن می‏توان گفت که مفید منکرِ نیست که ائمه چنین علومی داشته‏اند، امّا نداشتن آن را به مقام امامت ایشان مخلّ نمی‏داند.
بر همین مبنا می‏بینیم که مفید در اعتبار روایاتی که پاره‏ای از علوم ائمه به آینده را گزارش می‏کنند، تردیدی ندارد و حتّی گاه با شدّت و حدّت از این روایات دفاع می‏نماید؛ برای نمونه گزارش می‏کند که برخی از مخالفان امامیه اخبار امیر المؤمنین از آینده به نقل از رسول خدا را مانند خبر دادن از جنگ با ناکثین، قاسطین و مارقین یا کشته شدن ذو ثدیه، نیرنگ او برای بیان گمانه و ظنّ خود دانسته‏اند. آنگاه در پاسخ می‏نویسد:
اگر این اخبار، ظنّ و گمانه زنی باشد پس خبر دادن مسیح از خوراک، نوشاک و ذخایر اصحاب خود و تمامی اخبار انبیا از وقایع پیش از رخداد آنها، گمانه زنیی بیش نخواهد بود و این خروج از دین است.۱
ولی به باور او روایاتی از این دست در کنار هم نمی‏تواند به قاعده کلی «علم ائمه به ما یکون»، بیانجامد. به دیگر سخن، این روایات را قضایای موجبه جزئیه‏ای می‏داند که از تراکم و تآخم آنان در کنار هم حکمی کلی به دست نمی‏آید تا بتوان آن را به عنوان یکی از علوم ضروری و لازم برای امام پذیرفت. به هر روی، مفید به صورت جزئیه علم ائمه به رخدادهای آینده را پذیرفته است. اکنون این پرسش پدید می‏آید که از منظر ایشان روایات دالّ بر این علم چه کاربرد و فایده‏ای در امام شناسی می‏تواند داشته باشد. شیخ مفید به روشنی به این مسأله پاسخ می‏دهد. به باور او خداوند از روی لطف و برای فرمان‌بری دیگران و تمسّک ایشان به امامت ائمه، آنان را بدین علم کرامت بخشیده و از آن آگاهانیده است.۲ از منظر شیخ، این صفات علم به احکام و عصمت و افضلیّت است. حال امام برای اثبات حقانیّت و امام بودن خویش نیز نیاز به نشانه‏ها و دلایلی دارد. یکی از این نشانه‏ها، آن گونه که گذشت، کرامت و اعجاز است که شامل علوم یا قدرت‏های معجزه آسا می‏شود. این علوم و قدرت‏ها چون صفات امام همیشگی نیستند، بلکه خداوند گاه آن را برای اثبات مدعای امامت، به امام و پیشوای بر حقّ عنایت می‏کند. به دیگر سخن، این علم گاه گاهی، می‏تواند به عنوان یک دلیل و معجزه در تعیین و تشخیص مصداق امام جامع الشرایط نقش

1.. همان، ص۲۳۲

2.. اوائل المقالات، ص۶۷

صفحه از 46