چرا بر نمى گرداند و اگر بر مى گرداند چرا نمى برد ۱ ».
ملا صالح مازندرانى در شرح حديث فرموده:
«مقصود اين است كه اسناد اين افعال مختلف و آثار متفاوت و متباين به طبع، صحيح نيست بدين جهت كه از يك طبع دو ضد صادر نمى شود و دو فعل مختلف (ولو در دو محل) از آن ناشى نمى شود چنانكه، آتش چنين نيست كه در موضعى بسوزاند و در موضع ديگر سرد كند» ۲ .
اما علامه شعرانى در نقد تفسير ملا صالح مازندرانى مى فرمايد:
امام عليه السلام در مقام ردّ مذهب بخت و اتفاق طايفه اى از ملاحده آن زمان كه هدف و غايت را در طبيعت منكر بودند، مى باشند نه در مقام رد طايفه ديگرى كه ضرورت طبيعت را قبول داشتند ليكن بوجود حق تعالى به عنوان اله قادر مختار قائل نبودند ۳ . (اينها اتفاق را رد مى كردند) ۴ .
7. تعيين يكى از معانى الفاظ مشترك
در برخى احاديث الفاظ و واژه هايى وجود دارد كه داراى چند معنا است و در هنگام ترجمه و فهم معناى لفظ در صورتى كه قرينه اى وجود نداشته باشد با مشكل مواجه خواهيم شد؛ اما در صورتى كه زمينه و سبب صدور حديث را بشناسيم مشخص خواهد شد كه گوينده كلام، كدام معناى اين لفظ را اراده كرده است و آن زمينه قرينه اى است بر تعيين معناى مراد؛ براى نمونه به موارد ذيل مى توان اشاره كرد:
الف . در خطبه 19 نهج البلاغة حضرت على عليه السلام خطاب به اشعث به قيس اين تعبير را به كار برده است: «حائك ابن حائك» ۵ واژه حائك را برخى به معناى بافنده گرفته اند؛ اما وقتى شرايط و تاريخ صدور اين خطبه را بررسى كنيم متوجه خواهيم شد كه بعيد است كه حضرت امير عليه السلام اين معنا را اراده كرده باشد بلكه با توجه به اوضاع و احوال و شخصيت اشعث، به نظر مى رسد حضرت على عليه السلاممعناى ديگر آن را اراده كرده باشد؛ يعنى متكبر فرزند متكبر؛ اين معنا با توجه به فضا و جو صدور روايت مناسب تر است. بنابراين با شناخت و آگاهى از زمينه ها و اسباب صدور، معناى مناسب تر يك واژه را مى توان تشخيص داد.
ب . در سخنان رسول خدا آمده است كه: استعينوا بالنسل ۶
1.نزهة الناظر : ص ۱۴۶ ح ۲۰ ، أعلام الدين : ص ۳۱۴ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۷۹ .
2.شرح اصول الكافى للمازندرانى، ج ۳، ص ۱۳، (با تعليقات علامه شعرانى).
3.همان، ص ۱۴.
4.روش فهم احاديث اعتقادى در آثا علامه شعرانى، كيهان انديشه، ش ۴۷، ص ۱۳۷.
5.نهج البلاغة ، ص ۷۶، خطبه ۱۹.
6.مكارم الاخلاق، ص ۲۵۷ ؛ بحارالانوار، ج ۷۳، ص ۲۷۶.
