نقد و بررسي روايات جمع قرآن - صفحه 93

مخطوطات كوفى از جنسِ كاغذْپوست (= رِقّ)
۱
كه من ديده و بررسى كرده ام،
فرم ها از سه تا پنج صحيفه دولايه، يعنى 12 تا 20 صفحه تشكيل شده اند. شواهد ديگرى نيز هست كه ترتيب درست متون را تأييد مى كنند. از جمله در جاهايى كه آيه اى در پايان صفحه يا فرمِ صحيفه ناتمام مى ماند يا وقتى كه صفحه با آيه اى جديد شروع مى شود، و مضمون آيه از ماقبل آن بريده نيست. درواقع ترديد جدّى در ارتباط مضمونى متن تنها در جايى پيش مى آيد كه يك فرم يا دسته صحيفه با سوره اى جديد شروع شود. اما چنين موردى بسيار نادر است، به ويژه اگر فرم صحيفه اى قطور باشد؛ اما در فرم هاى متشكّل از پنج صحيفه هيچ گاه چنين چيزى روى نمى دهد ۲ . گفتنى است در تمام اين موارد، بى آن كه هيچ گونه علامت خارجى براى شمارش فرم ها يا شماره گذارى صفحات به كار رود، ترتيب متن بالنسبه دقيق است ۳ .
با اين اوصاف، تعيين ترتيب سوره ها در صُحُف چندان متفاوت از نسخه هاى بعدى قرآن نبوده است. از همين رو، درك اين مسأله دشوار است كه چرا اين جمع نخست را على القاعده مصحف يا كتاب/نسخه
۴
نام ننهاده اند. در اين ميان، دوخته بودن يا نبودن اين صفحات به هم چندان مهم نيست، چه مخطوطات نمونه عثمانى نيز دوخته و متّصل نيستند. امروزه حتى در شرقِ عالم اسلام بسيارى [26]از مكتوبات در فرم هاى جدا از هم به چاپ مى رسند ۵ .
پرسشهاى مربوط به محتوا، جامعيّت، شكل، تقسيم بندى سوره ها، و تعيين محدوده سوره ها با بسمله، علايم اختصارى يا ديگر نشانه ها در جمع نخست قرآن را نمى توان به درستى پاسخ گفت، مگر آن كه نخست درباب پيدايش مصاحف و نسخه هاى پيش از

1.Pergament.

2.براى اين كه خودم به نتيجه اى دست يابم، پيوندهاى نسخه قرآن چاپ شده فلوگل (۳۳۷ صفحه، لايپزيك، ۱۸۵۸) بررسى و مقايسه كردم. در اين نسخه، ۳۱ بار پيش آمده كه صفحه اى با سوره آغاز شده است. از اين ميان درواقع ۱۷ مورد را بايد كنار گذاشت كه به طور تصادفى يا اتفاقى روى داده اند و در آنها عنوان سه سطرىِ سوره به جاى قرار گرفتن در پايان صفحه قبل، در آغاز صفحه جديد نوشته شده است. اگر در ۱۴ مورد باقى مانده بيش از يك عنوان سوره بتوان يافت كه در آغاز فُرم ۱۶ صفحه اى نگاشته شده، موضوع به معجزه شبيه است.

3.در مخطوطات قديمى كتاب مقدس به يونانى، صفحات شماره ندارند، بلكه فقط فرم ها را شماره گذارى مى كنند. به عكس، در تمام مخطوطات قديمى قرآن به خط كوفى كه من مشاهده و بررسى كرده ام، هيچ نمونه مشابه نيافتم.

4.Kodex.

5.براى نگه دارى اوراق و جلوگيرى از افتادگى آنها از درون جلدشان، هر نسخه را در پوششى قرار داده و آن را در محفظه اى مى گذاشتند. به عكس شيوه امروزى، اين كتابها را به صورت عمودى در كتاب خانه نمى گذاشتند، بلكه روى هم مى چيدند. از همين رو و به سبب قداست نُسَخ قرآن، نگه دارى آنها با ديگر كتب جايز نبود. بايست قرآنها را در قفسه/كرسى جداگانه مى گذاشتند.

صفحه از 94