بزند. در اتقان (ص 137) آمده است كه عُمَر از آن رو اين موضع را اختيار كرد كه نتوانست دو شاهد بر گفته خود آورد ^۱ . تمامى اين روايات آيه رجم را وحى مى شمارند. باآن كه اين امر نادرست مى نمايد ـ ـ چنان كه من خود پيشتر ^۲ كوشيدم آن را نشان دهم ـ ـ اما از سويى [16]بسيار دشوار مى توان پذيرفت كه فردى چون عمَر از سر لجبازى بر اصالتِ اين آيه اصرار بورزد.
سومين دسته از روايات ^۳ دو دسته اول و دوم را آشتى دهند. برطبق اين روايات، نخست زيد به دستور ابوبكر وحى ها را بر تكه هاى پوست، استخوانهاى كتف شتر و برگ هاى خرما نوشت. آن گاه پس از مرگ خليفه، يعنى در روزگار عمَر، اين فقرات را در صحيفه واحده اى ^۴ استنساخ و گردآورى كرد كه درباره حجم و اندازه آن متأسفانه هيچ اطلاعى نداده اند.
و سرانجام به روايتى غريب مى رسيم كه مناسب است در آن بيشتر درنگ كنيم ^۵ . اين روايت مى گويد كه ابوبكر با جمع قرآن مخالفت كرد، چه پيامبر هم خود به اين كار اقدام نكرده بود. لذا عُمَر دست به كار شد و خواست قرآن را در صحيفه هاى گرد آورد. آن گاه به 25 تن از قريش و 50 تن از انصار دستور داد قرآن را استنساخ كرده، به سعيد بن عاص تحويل دهند. روشن است كه در اينجا رواياتِ جمع قرآن و نسخه رسمى قرآن باهم خلط شده اند؛ چه در هيچ جاى ديگر از اين تعداد فراوانِ مستنسخ در جمع نخست ذكرى به ميان نيامده و سعيد بن عاص هم هنگام شروع خلافت عمَر كودكى يازده ساله بوده است. به گمان من، اين اشتباه نه از يعقوبى و نه از هيچ يك از مصادر پيشينى اش صادر نشده، بلكه علت آن افتادگى در نسخه خطىِ مورد استفاده محقق بوده است ^۶ .
درباب اسباب و عللى كه زيد بن ثابت را تنها گزينه مناسب براى جمع قرآن ساخته اند، منابع موجود ^۷ همگى متفق اند وى بسيار جوان، باهوش و ذكاوت، و پيشتر كاتب ويژه پيامبر در ثبت وحى [17] بوده است ^۸ . تأكيد بر جوانى وى را محققان امر چنين تفسير كرده اند كه از