و ليكن واضح و هويداست كه اين معانى ممكنه كه ذكر شد خلاف ظاهر لفظ اين حديث است و ليكن دور نيست كه از بطون آن گرفته شود؛ زيرا كه هر يك از اينها فى حدّ ذاته صحيح و بى عيب است، چنانچه بسيارى از ادلّه معتبر عقليه و نقليه دلالت بر آن دارند و ارباب اخلاق هم در كتب خود ذكر فرموده اند.

خاتمه

در بيان پاره اى از فوايد است كه ذكر آنها در اين مقام مناسب است:
فايده اول. اينكه، از حديث مذكور، استحباب وضو از براى كسى كه به ناحق غضبناك شود مستفاد مى شود و جمعى از فقهاى اصحاب - رضوان الله عليهم اجمعين - نيز تصريح به آن فرموده اند و فتواى به استحباب آن داده اند و مختار حقير هم اين است. و دليل بر استحباب آن همين حديث است به ضميمه قاعده تسامح در ادلّه سنن و فتواى جماعتى از فقهاست با اينكه آيه شريفه آتيه هم تقويت و تأييد اين مطلب مى كند، اگر دلالت بر آن نكند، چنانچه خواهد آمد.
فايده دوم. اينكه، ممكن است كه منظور نظر آن بزرگوار از اين حديثى كه ذكر شد، به طريقى كه ادا فرمودند، تطبيق فرمودن اين فرموده خود باشد به آيه شريفه «و ينزل عليكم من السماء ماءً ليطهّركم و يذهب عنكم رجز الشيطان»^۱ كه در سوره انفال است و فى الحقيقه بيانى باشد از براى استفاده نمودن حكم به استحباب وضو از براى غضبناك و خاموش شدن و فرونشستن غضب او به واسطه وضو از اين آيه شريفه كه فرموده حضرت خداوند است. پس فرموده آن بزرگوار «إنّ الغضب من الشيطان» اشاره به «رجز الشيطان» در اين آيه و تفسيرى از آن و بيانى از براى آن و اخذ شده از آن خواهد بود؛ زيرا كه در اخبار معتبره غضب را رجز الشيطان گرفته اند. پس در حقيقت، از اضافه خداوند عالَمْ رجز را در اين آيه شريفه - كه مراد از آن غضب است - به شيطان، فقره شريفه «إنّ الغضب من الشيطان» برمى آيد، بلكه اين فقره خود همان است و فرموده آن بزرگوار «خلق من النار» اشاره به رجز بودن غضب است و فى الحقيقة تفسير و بيانى از آن و اخذ شده از آن خواهد بود؛ زيرا كه در بعضى از اخبارى كه گذشت، غضب را «جمره