التمحيص‏

عنوان کتاب : التمحيص‏
محقق، مصحح : مدرسه امام مهدى عليه السلام
تاریخ وفات : 336 ق‏

معرفى اجمالى‏

التمحيص نوشته ابو على، محمد بن همام اسكافى؛ از اصحاب سفراى امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف( ۲۵۸- ۳۳۶ هجرى) مى باشد.

نام اين كتاب از آيه شريفه‏و ليمحّص الله الذين آمنواگرفته شده و به معنى خالص كردن و جلا دادن مى‏باشد. مراد مؤلف هم خالص كردن ايمان مؤمنان و جلا دادن آن است.

اعتبار كتاب‏

علامه مجلسى درباره اين كتاب مى‏فرمايد:« كتاب التمحيص از تأليفات شيخ ثقه و شخصيت مورد اطمينان، محمد بن همام مى‏باشد. متانت و دقت كتاب بر فضل و دانش مؤلف آن گواهى دارد؛ اگر چه فضل و دانش مؤلف آن امرى واضح و روشن است.»

نظر بزرگان‏

شيخ ابراهيم قطيفى، قاضى نور الله شوشترى، شيخ حر عاملى، شيخ عبد الله افندى صاحب رياض، سيد حسن صدر، سيد محسن امين و شيخ آقا بزرگ تهرانى اين كتاب را تأليفِ محمد بن همام نمى‏دانند؛ بلكه آن را تأليف ابو محمد حسن بن على بن شعبه حرانى صاحب كتاب تحف العقول مى‏دانند و ادله آنان اين امور است:

۱- تقدم زمانى شيخ قطيفى كه قائل به صحت انتساب كتاب به اسكافى نيست بر علامه مجلسى كه كتاب را از اسكافى مى‏داند.

۲- آگاه‏تر بودن وى نسبت به علامه مجلسى.

۳- اين كتاب در ميان تأليفات محمد بن همام در منابع رجالى نيامده است.

۴- شهادت جمعى از علما.

۵- در آغاز كتاب دارد« حدثنى ابو على محمد بن همام» و ظاهر آن اين است كه مؤلف غير از محمد بن همام است.

در مقابل، علامه مجلسى، سيد خوانسارى و محدث نورى اين كتاب را تأليف محمد بن همام مى‏دانند و دليل آنها اين است:

۱- قطيفى در سال ۹۴۵ هجرى بوده و علامه مجلسى در ۱۱۱۱ هجرى فوت نمود و اين مقدار تقدم زمانى در ارجحيت قول او بر علامه كفايت نمى‏كند.

۲- آگاه‏تر بودن قطيفى نسبت به علامه مجلسى به احوال كتاب معلوم نيست.

۳- اين كتاب در ميان تأليفات ابن شعبه در كتاب‏هاى رجالى نيز نيامده است.

۴- قطيفى اولين كسى بوده كه اين مطلب را مطرح كرده و بقيه به تبع وى عنوان كرده‏اند.

۵- شيوه كتاب‏هاى روايى قدما بر اين بوده كه روات، نام مؤلف را در آغاز كتاب به عنوان اولين راوى مى‏آورده‏اند مانند كتب كلينى، صدوق، مفيد و كامل الزيارات ابن قولويه و در التمحيص هم اين مسئله رعايت شده است.

بنا بر اين، به نظر مى‏رسد اين كتاب از ابو على محمد بن همام اسكافى باشد و نقل روايات كتاب از طريق ايشان يقينى است.

ساختار

كتاب درباره صفات و خصوصيات انسان‏هاى مؤمن است كه در اين دنيا با چه سختى‏ها و مشكلاتى مواجه خواهند شد و چگونه بايد عمل كنند و چه اجر و پاداشى در انتظار آنان خواهد بود.

التمحيص افق‏هاى جديدى را فراروى انسان مى‏گشايد و ايمان و اطمينان وى را به جهان آخرت مى‏افزايد. مؤلف اين كتاب، از چشمه‏اى صاف و گوارا بهره برده و آن، چشمه زلال معارف محمد و آل محمد صلى الله عليه و آله و سلم مى‏باشد.

كتاب حاضر داراى ۱۷۱ حديث مى‏باشد كه در ۹ باب مطرح شده است. احاديث اين كتاب از حضرت رسول خدا و ديگر ائمه تا امام رضا صلوات الله عليهم اجمعين مى‏باشد. در آغاز كتاب تمام سند آمده و در بقيه كتاب فقط نام آخرين راوى ذكر شده است.

گزارش محتوا

كتاب حاوى مطالبى از قبيل ذيل مى باشد:

۱- سرعت بلا به سوى انسان مؤمن‏

۲- سرعت مجازات مؤمن در اين دنيا

۳- پاك شدن گناهان مؤمن بوسيله بيمارى، غم و اندوه، از دست دادن مال و...

۴- ستايش فقر

۵- رزق و روزى و بزرگوارى در طلب آن‏

۶- نظر لطف و محبت خداوند با مؤمنان‏

۷- ستايش صبر و يقين و رضايت در برابر سختى‏ها

۸- اخلاق مؤمنان‏

و بسيار مطالب آموزنده و مفيد ديگر

نسخه‏ هاى خطى‏

۱- نسخه‏اى به خط سيد محمد بن مصطفى موحد محمدى اصفهانى كه تاريخ نگارش آن ۱۳۸۲ هجرى قمرى در نجف اشرف مى‏باشد.

۲- نسخه‏اى به خط آيت الله صفايى خوانسارى كه تاريخ نگارش آن ۱۳۶۷ هجرى قمرى مى‏باشد. اين نسخه با نسخه‏اى كه آخر آن به خط محدث نورى در ۱۲۸۰ هجرى نوشته شده مقابله شده است.