على بن حسين مسعودى/ وفات :

ابو الحسن على بن حسين بن على بن عبد اللّه هذلى در سال ۲۸۷ ه. / ۹۰۰ م. در بغداد به دنيا آمد و در همانجا نيز رشد و نمو كرد. او از نوادگان عبد اللّه بن مسعود، صحابى بزرگ رسول خدا( ص)، بود و به همين دليل به مسعودى مشهور شد. عبد اللّه در زمان خلافت عثمان و همزمان با سفر بسيارى از صحابه به شهرهاى مفتوحه، به عراق آمد. در عراق منزلت بالايى يافت و به همين دليل مردم از مواضع او در مقابل عثمان دفاع مى‏كردند. برخورد خشونت آميز عثمان با وى از عوامل انقلاب مردم عراق عليه عثمان شمرده مى‏شود.

خاندان ابن مسعود ساليان درازى در عراق زيستند و با پرهيز از ورود به مسايل سياسى در عصر خلفاى اموى و عباسى به مسايل علمى و فرهنگى پرداختند. آنان بغداد را براى سكونت در روزگار منصور انتخاب كردند. بغداد در زمان مسعودى از مهمترين مراكز علمى جهان اسلام به شمار مى‏رفت و اين فرصت مناسبى براى فراگيرى علم و دانش وى بود. علاوه بر آن، خاندان او نيز اهتمام ويژه‏اى به دانش اندوزى وى داشتند.

سفرهاى علمى‏

مسعودى علاوه بر بهره‏گيرى از علوم مختلف مانند لغت، ادبيات، فقه، تاريخ، جغرافيا و فلسفه به زبان‏هاى فارسى، هندى، يونانى، رومى و سريانى آشنا شد. كسب دانش بيشتر و آشنايى بهتر با فرهنگ‏هاى مختلف، او را براى سفر به نقاط مختلف جهان علاقه‏مند كرد. با اينكه در آن زمان دولت‏هاى مستقل حكومت داشتند ولى وحدت اسلامى همچنان بر مرزهاى سياسى چيره بود و در مجموع مملكتى به نام« مملكت اسلام» را تشكيل مى‏دادند كه هر مسلمانى مى‏توانست آزادانه در محدوده جغرافيايى اين مملكت از نقطه‏اى به نقطه ديگر سفر كند.

دليل ديگرى كه مسعودى را به ترك بغداد وادار كرد، اوضاع نابسامان سياسى بغداد و تسلط تركان بر خلفاى عباسى بود. او در طىّ اين سفرها مى‏توانست آزادانه و به دور از چالش‏هاى سياسى، تاريخ خلفاى عباسى را تدوين كند و به همين منظور به فارس، كرمان، اصطخر، هند، ملتان و منصوره سفر كرد و از آنجا به كنبايه، صيمور، بومباى و سيلان رفت و سپس سفر دريايى خود را به شهرهاى چين آغاز كرد و پس از بازديد از مداگاسكار و زنگبار به عمان بازگشت. او همچنين سفرى به آذربايجان و گرگان و از آنجا به مناطق شام و فلسطين كرد. با ديدارى از مرزهاى شام به بصره آمد و دوباره به شام بازگشت و براى مدتى در دمشق اقامت نمود.

با اينكه مسعودى به زادگاه خود عشق مى‏ورزيد، شهرهاى عراق را مى‏ستود و ويژگى‏هاى آنها را يادآور مى‏شد ولى مصر را به دو دليل براى اقامت برگزيد: يكى چالش‏هاى سياسى بغداد كه دستاورد سلطه نيروهاى غير عرب بود و ديگرى امنيت، آسايش و نهضت علمى- فرهنگى مصر كه محصول حكومت اخشيدى‏ها به شمار مى‏آمد.

مسعودى كتاب« مروج الذهب» را در مصر منتشر كرد و تا پايان عمر در آنجا زيست. او بيان داشته كه تأليف كتاب« مروج الذهب» را در سال ۳۳۲ ه شروع كرده و در سال ۳۳۶ ه. در فسطاط به پايان رسانده است. همچنين يادآور شده كه در سال ۳۴۲ ه. نسخه اول كتاب« التنبيه و الاشراف» را تدوين نموده و در سال ۳۴۵ ه. بر آن كتاب اصلاحات و اضافاتى داشته است.

ويژگى‏هاى فردى‏

شرح حال نويسان جز از شخصيت علمى مسعودى سخنى نگفته‏اند، از اين رو از ويژگى‏هاى جسمى، فعاليت‏هاى روزانه و زندگى خصوصى وى آگاهى چندانى وجود ندارد. برخى ويژگى‏هاى او با مطالعه كتاب‏هاى« مروج الذهب» و« التنبيه و الاشراف» به دست مى‏آيد. وطن دوستى يكى از خصوصيات بارز مسعودى است. با اينكه او بيش از ۲۵ سال در سفر بوده و از اين رهگذر شخصيت جهانى پيدا نموده است، ولى هيچگاه زادگاه خود را فراموش نكرد و پيوسته در آرزوى ديدار آن لحظه شمارى كرد. او به نقل از حكما، علاقه به وطن را نشانه وفا و تكامل عقل دانسته است.

اعتماد به نفس در مسايل علمى و فرهنگى ويژگى ديگر اوست. او با تكيه بر سفرهاى علمى‏اش بر مؤلفان معاصرش افتخار كرده و چنين گفته است: گزارش‏هاى شخصى كه در زنجير وطن بوده با كسى كه بخشى از عمر خود را در سفرهاى علمى سپرى كرده است قابل مقايسه نيست. مورخان و محدثان نيز اعتراف دارند كه كتاب‏هاى مسعودى حكايتگر تجربه و مهارت اوست. او خود نيز به ارزش تأليفاتش آگاهى داشت و از اين رو براى جلوگيرى از هر گونه تحريف و اضافه و نقصانى، غضب و بلاى الهى را به افرادى كه قصد تصرف در آنها را دارند، يادآور شده است. مسعودى ويژگى فوق را با تواضع علمى مزين كرده و از كاستى‏هاى كتابش عذرخواهى نموده است. او اين كاستى‏ها را به غفلت‏هاى مؤلف و گاهى نسخه‏نويسان نسبت داده است.

مسعودى در ديدگاه دانشمندان‏

از ديرباز مسعودى و انديشه‏هاى او مورد توجه مورخان و نويسندگان عرب و غير عرب بوده است. كتبى از او به عنوان اخبارى علامه و صاحب غرائب و نوادر ياد مى‏كند؛( فوات الوفيات ۲ / ۵۷).

ابن خلدون با اينكه بسيارى از روايات او را نقد كرده است به برترى علمى او اعتراف دارد. احمد امين، شيوه تاريخنگارى او را مغاير با شيوه طبرى و هر كدام را داراى فضيلتى دانسته است. او افزوده است كه مسعودى علاوه بر اينكه مورخ بوده جغرافى‏دان نيز بوده است،( ظهر الاسلام ۲ / ۲۰۶- ۲۰۷).

متفكران مغرب زمين نيز توجه خاصى به مسعودى و دستاوردهاى علمى او دارند. از اين رو از قرن ۱۹ ميلادى كتاب‏هاى او در اروپا به زبان‏هاى مختلف ترجمه شده و او را« هرودت شرق» لقب دادند،( گوستاولوبن: حضارة العرب، ص ۴۵۳).

مذهب مسعودى‏

شرح حال نگاران شيعه« مسعودى» را از اصحاب اماميه دانسته و به تشيع وى تصريح كرده‏اند. بحث و بررسى او در موضوع امامت نشان از اهتمام و علاقه ويژه وى بدان موضوع و بيانگر تمايلات مذهبى اوست. عناوين كتابهاى وى در موضوع امامت عبارتند از:- الاستبصار فى الامامة- الانتصار فى الامامة- حدائق الاذهان فى اخبار آل محمد( ص)- مزاهر الاخبار و ظرائف الاثار للصفوة النورية- الصفوة فى الامامة.

پرداختن وى به نظريه« وصايت شيعى» در آغاز كتاب« مروج الذهب» و پى‏گيرى آن در طول تاريخ و اعتقاد بر اينكه« خداوند هيچگاه زمين را از حجت خالى نمى‏گذارد» و ذكر حديثى از پيامبر( ص) خطاب به على( ع) كه« انت و اثنا عشر من ولدك ائمه الحق» مى‏تواند نشان از تشيع بارز وى باشد.

مسعودى اهتمام بسيارى براى ثبت زندگانى حضرت على( ع) و ذكر مناقب و فضائل آن حضرت كرده است.« ابن حجر» سخن مسعودى درباره امتناع بعضى صحابه از بيعت با على( ع) و بيعتشان با يزيد بن معاويه و« تقدم حضرت على( ع) بر ديگر صحابه» در ديدگاه مسعودى را بهترين نشانه بر تشيع او دانسته است.

مقدم كردن آراء و نظريات شيعه به هنگام ذكر آراى مختلف فرق درباره مسئله‏اى، مى‏تواند حاكى از تمايلات مذهبى وى باشد.

كتابهاى مسعودى‏

از كتابهاى متعددى كه مسعودى تاليف كرده، ۲ كتاب باقى مانده است.

۱- مروج الذهب و معادن الجوهر ۲- كتاب التنبيه و الإشراف( آخرين كتابى است كه تأليف كرده است) كتب مفقود مسعودى عبارتند از:

۳- اخبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضيه و الأجيال الخالية و الممالك الداثرة ۴- الكتاب الاوسط ۵- فنون المعارف و ما جرى فى الدهور السوالف ۶- ذخائر العلوم و ما كان فى سالف الدهور ۷- الاستذكار لما جرى فى سالف الأعصار ۸- نظم الجواهر فى تدبير الممالك و العساكر ۹- الاخبار المسعوديات ۱۰- وصل المجالس بجوامع الاخبار و مختلط الآثار ۱۱- تقلب الدول و تغير الآراء و الملل ۱۲- راحة الأرواح ۱۳- كتاب المبتدأ ۱۴- المقالات فى اصول الديانات.

۱۵- خزائن الدين و سر العالمين.

۱۶- الاسترجاع فى الكلام.

۱۷- الابانة عن اصول الديانة ۱۸- الانتصار ۱۹- نظم الادلة فى اصول الملة ۲۰- نظم الأعلام فى اصول الاحكام ۲۱- المسائل و العلل فى المذاهب و الملل ۲۲- الواجب فى الفروض اللوازم ۲۳- الاستبصار فى الامامة ۲۴- الصفوة فى الامامة.

۲۵- حدائق الاذهان فى اخبار اهل بيت النبى صلى الله عليه و آله و سلم و تفرقهم فى البلدان: در اين كتاب از فضائل و مناقب حضرت على( ع) سخن گفته.

۲۶- مزاهر الاخبار و طرائف الاثار: اين كتاب در اخبار آل البيت عليهم السلام است.

۲۷- رسالة البيان فى أسماء الائمة القطعية من الشيعة: اين كتاب درباره زندگانى ائمه اثنا عشرية نوشته شده است.

۲۸- الزاهى: در اين كتاب از اسلام حضرت على( ع) سخن گفته است.

۲۹- سر الحياة ۳۰- القضايا و التجارب.

۳۱- الزلف ۳۲- المبادئ و التراكيب.

۳۳- طب النفوس ۳۴- النهى و الكمال ۳۵- الرؤوس السبعة من السياسة الملوكية و مللها الطبيعية.

۳۶- الدعاوى السنيعة.

۳۷- مقاتل فرسان العجم.

نام تمامى اين كتابها در مروج الذهب و التنبيه و الاشراف آمده است. افزون بر اين كتب« ابن نديم» به دو كتاب ديگر در الفهرست اشاره كرده است:

۳۸- التاريخ فى اخبار الامم من العرب و العجم.

۳۹- كتاب الرسائل.

تفاوت دو كتاب« اثبات الوصية للإمام على بن ابى طالب»( چاپ شده در ايران و نجف) و« اخبار الزمان و من اباده الحدثان»( كه در يك جلد چاپ شده) با آثار بر جاى مانده از مسعودى در سبك و نوع نگارش و تنظيم مطالب، موجب ترديد مورخان در انتساب اين دو كتاب به مسعودى شده است.

كتاب اخبار الزمان و من أباده الحدثان من الأمم الماضيه و الممالك الدائرة از نخستين تأليفات مسعودى در حوزه تاريخ و مشتمل بر شناخت زمين، شهرها و عجايب آنها، درياها و اوصاف آنها است. در اين كتاب از افلاك، اقاليم هفتگانه، ستارگان و از طرفى تفاوت مردم و اختلاف طبيعت‏هاى آنان نيز سخن گفته است. در ادامه، شرح حال امت‏هاى قبل و معاصر خود، حكيمان، فيلسوفان، پيامبران و پادشاهان تا عصر نبوى را بيان داشته و سپس حوادث تاريخ اسلام تا سال ۳۳۲ ه. را بررسى كرده است. در واقع اين كتاب دائرة المعارفى در شناخت تاريخ، فلسفه، ملل و نحل، جامعه شناسى، مردم شناسى و گرايش‏هاى دينى است كه در سى فصل تأليف شده است.

فصل‏هايى از اين كتاب در بعضى از كتابخانه‏ها نگهدارى مى‏شود. بروكلمان بدون اثبات صحت نسبت آنها به مؤلف، نام اين كتابخانه‏ها را آورده است( تاريخ الادب العربى ۳ / ۵۷). كتابى با عنوان« اخبار الزمان و من أباده الحدثان و عجائب البلدان و الغامر بالماء و العمران» در ۲۵۲ صفحه در قاهره به سال ۱۹۳۸ ميلادى منتشر شد. اين كتاب با عبارت« قال الشيخ ابو الحسن على بن الحسين بن على بن عبد اللّه الهذلى المسعودى، رحمه اللّه و رضى عنه» آغاز و با عبارت« تمّ و كمل كتاب اخبار الزمان» پايان يافته است. عبارت پايانى كتاب بيانگر اين است كه كتاب به طور كامل چاپ شده است. با اين حال بروكلمان ادعا دارد كه كتاب منتشره فصل اول كتاب مسعودى است.

توجه به مواردى از جمله تفاوت عنوان كتاب منتشره با كتاب مسعودى انتساب اين كتاب را به مسعودى مشكوك مى‏سازد. جواد على نيز در انتساب اين كتاب ترديد كرده و گفته است كه مسعودى با بيان فصول و محتويات كتابش، آن را مختصر نموده و به نام« الكتاب الوسط» منتشر كرده است؛ اما كتاب چاپ شده در قاهره علاوه بر كمى حجمش، عناوين و موضوعات كتاب اخبار الزمان را ندارد. قلم و سبك نگارش آن نيز با كتاب‏هاى مسعودى متفاوت است و هيچ اثرى از جاذبه‏هاى نگارش و شيوه‏هاى نوشتارى مسعودى در آن به چشم نمى‏خورد.

مؤلف كتاب مذكور به دليل ذهنيت اسطوره‏اى، جز داستان‏نويسى و خرافات از تاريخ چيزى نفهميده و كتابش را بر اساس روايات وهب بن منبه و عبيد بن شريه استوار كرده است. در حالى كه مسعودى با نقل اين گونه داستان‏ها به جامعه پذيرى آنها توجه داده و برخى از آنها را نقد كرده است. گر چه نقل برخى خرافات در روايات مسعودى، اشعار به پذيرش آنها دارد ولى روشمند و علمى بودن كتاب را نمى‏كاهد.

همچنين« اثبات الوصية للامام على بن ابى طالب عليه السلام»؛، در دو بخش تأليف شده است. در بخش اول با مطالبى از عقل و سپاهيانش، تاريخ انبيا را از هبوط آدم( ع) تا رسالت پيامبر خدا( ص) مورد مطالعه قرار داده است. در اين مطالعات بجاى ارائه سند از لفظ« روى» استفاده كرده ولى در بخش دوم به ويژه مباحث مربوط به امامان سند ارائه داده است. نمونه‏اى از اين اسناد در دو كتاب مروج الذهب و التنبيه و الاشراف نيامده و همين امر موجب شده تا عده‏اى گمان كنند كتاب از مؤلف ديگرى است به ويژه كه شيوه تأليف و سبك نگارش آن نيز با ديگر نوشته‏هاى مسعودى سازگارى ندارد. با اين حال وجود كتاب‏هاى زياد براى مسعودى در مسأله امامت پذيرش انتساب اين كتاب به مسعودى را آسان‏تر مى‏كند.