غديريه واله افشار

على صدرايى خويى

حاج ميرزا على مشهور به «صدر الذاكرين» فرزند عبدالحسين در سال 1260 هـ.ق در اروميه چشم به جهان گشود. او داراى طبعى روان و ذوقى سليم بود و در اشعارش به «واله» تخلص مى كرد. او از جهت تعلق به قبيله افشار به «واله افشار» مشهور است.
از خصوصيات زندگانى و فعاليتهاى اجتماعى و تحصيلات واله، اطلاعى در دست نيست، جز اينكه از اشتهارش به صدرالذاكرين مى توان حدس زد كه عمده كار او موعظه و پند و اندرز مردم و ذكر مصيبت بوده است.
ناشر كتاب «توان و روان» در مقدمه آن درباره واله چنين مى نويسد:
اين صحيفه منيفه دلپذير و اين مجموعه شريفه بى نظير كه مسمى به توان و روان است، از نتايج سحر پرداز و بدايع آثار معجز طرازِ محدث فاضل و فرزانه و محقق كامل يگانه، وحيد العصر و الزمان و فريد العهد و الاوان، اديب صاحب قدر حاج ميرزا على صدر المتخلص به «واله» ـ اكرمه الله بنواله ـ مى باشد.
آن مرحوم داراى فنون علوميه و از مشاهير اهل اروميه مى باشد و در ميدان
 

بلاغت و سخندانى گوى سبقت از همگان ربوده و در شيوه شيواى املا و انشاء در ميان اهل تحرير، فرد اكمل و در فنّ وعظ و رثا در بين اهل تقرير نمره اول محسوب مى شد.1
از سخن ناشر كه واله را درك كرده، استنباط مى شود كه واله علاوه بر وعظ، به نوشتن اسناد از قبيل سجلات، عقدنامه، طلاقنامه و… نيز اشتغال داشته است.
واله داراى فرزندى بوده به نام حاج ميرزا على اصغر (متولد 1251ش، متوفاى 1320ش) او نيز مانند پدرش داراى طبعى سليم و ذوقى لطيف بوده و در اشعارش «محيط» تخلص مى كرده است.2
واله پس از عمرى خدمت به دين در سال 1330قمرى رخت از اين سراى فانى به دار باقى كشيد.3 فرزند محيط در مرگ وى اين ماده تاريخ را سروده است:

نمونه اى از اشعار واله، قطعه زير است كه در مدح اميرمؤمنان على(ع) سروده است:

از واله دو اثر درباره حضرت على(ع) در دست است:

1 ـ توان و روان يا اربعين4
منظومه اى است در شرح و ترجمه چهل حديث نبوى در فضايل حضرت على(ع) . مؤلف ابتدا متن حديث را بدون نقل سند، به عربى مى آورد و پس از آن با شعر فارسى به ترجمه و تفسير آن مى پردازد، واله اين اثرخود را در سال 1316قمرى به پايان رسانيده و در ماده تاريخ آن گويد:

واله پس از چند سال در سال 1322 قمرى در كتاب تجديد نظر نموده و ماده تاريخ را اين چنين اصلاح نموده است:
 

واله در كتاب توان و روان اين چهل حديث را شرح نموده است:

1 ـ عنوان صحيفة المؤمن حبّ على بن ابى طالب(ع).
2 ـ قل لمن أحبّ علياً يتهيأ لدخول الجنة.
3 ـ كفّى و كفّ علىٍّ فى العدل سواء.
4 ـ القرآن مع علىّ وعلىّ مع القرآن.
5 ـ من اذى علياً فقد اذانى.
6 ـ انا و علىّ من شجرة واحدة والناس من شجر شتّى.
7 ـ انا المنذر وعلىّ الهادى و بك يا علىّ يهتدى المهتدون.
8 ـ علىّ منى بمنزلة الرأس من بدنى.
9 ـ علىّ فى الجنة كالكوب الصبحة لاهل الدنيا.
10 ـ علىّ باب من دخل منه كان مؤمنا و من خرج عنه كان كافرا.
11 ـ ذكر علىّ (ع) عبادة.
12 ـ النظر الى وجه علىّ عبادة.
13 ـ لو لم يخلق علىّ لم يكن لفاطمة كفو.
14 ـ لو اجتمع الناس على حب علىّ لما خلق اللّه النار ابداً.
15 ـ يسئل الناس يوم القيامة عن الاقرار بولاية علىّ.
16 ـ سيكون من بعدى فتنة فاذا كان ذلك فالزموا عليّا فانه الفارق بين الحق والباطل.
17 ـ علىّ منّى وأنا منه وهو ولىّ كل مؤمن و مؤمنة.
18 ـ علىّ وشيعته الفائزون يوم القيامة.
19 ـ علىّ خير البشر من ابى فقد كفر.
20 ـ مثل علىّ فى الناس كمثل قل هو اللّه احد فى القرآن.
21 ـ لكل نبىّ صاحب سرّ و صاحب سرّى على بن ابى طالب.
22 ـ انا مدينة العلم وعلىّ بابها ومن اراد المدينة فليأتها من بابها.
 

23 ـ يا علىّ انت يعسوب المؤمنين والمال يعسوب الظالمين.
24 ـ انّ الله جعل ذريّة كل نبى فى صلبه وجعل ذرّيتى فى صلب على بن ابيطالب.
25 ـ قسّم الحكمة عشرة اجزاء فاعطى علىّ تسعة والناس جزءً واحدا.
26 ـ لكل نبىّ ووصىّ وارث وان عليّا وصيّى و وارثى.
27 ـ انا وعلىّ هذا حُجّة الله على خلقه.
28 ـ سئل النبى: من عنده علم الكتاب؟ قال: انما ذلك علىّ.
29 ـ حبّ علىّ يأ كل الذنوب كما تأكل النار الحطب.
30 ـ مثل اهل بيتى كمثل سفينة نوح، من ركبها نجى ومن تخلف عنها غرق.
31 ـ مثل اهل بيتى كمثل باب حطّة، من دخل غفر له.
32 ـ إنّا اهل بيت اختار اللّه لنا الآخرة على الدنيا.
33 ـ سئلت ربى ان لايدخل احدا من اهل بيتى النار فاعطانيها.
34 ـ اللهم انّ هؤلاء اهل بيتى ولحمتى، يؤلمنى ما يؤلمهم ويجرحنى ما يجرحهم.
35 ـ حبّ آل محمد يوما خير من عبادة سنة.
36 ـ حبّ علىّ براءة من النار.
37 ـ من مات فى حب آل محمد فقد مات شهيداً و من مات فى بغض آل محمد مات ميتة جاهلية.
38 ـ اللهم لاتمتنى حتى ترينى وجه علىّ(ع).
39 ـ من ذكر فضيلة من فضائل علىّ(ع) مقراً بها غفراللّه له ما تقدم من ذنبه وما تأخر.
40 ـ لو أنّ الرياض أقلام والبحر مداد والجن حُسّاب والانس كتّاب ما احصوا فضائل علىّ بن ابيطالب(ع).5
 

2 ـ غديريه
واله اين غديريه را درتخميس قصيده مشهور ملامهرعلى خويى سروده است. شايان ذكر است كه ملا مهر على خويى متخلص به «فدوى» (1182 ـ 1263ق) غديريه اى در مدح حضرت على(ع) سروده است كه مشهور است و با اين بيت شروع مى شود:

قصيده فدوى را شاعران زيادى استقبال و تخميس كرده اند كه ما همه آنها را در كتاب «ولايت نامه» (غديريه) ملامهرعلى فدوى خويى آورده ايم. واله نيز قصيده فدوى را در بيست ونه بند تخميس نموده كه تا به حال منتشر نشده است. قبل از درج اصل تخميس دو مطلب را بايد در اين باره تذكر داد:

الف: شاعر ديگرى با تخلص واله اين قصيده را تخميس نموده كه غير از واله افشار است. اين شاعر ملاعلى فرزند عبدالعظيم خيابانى تبريزى معروف به على مجتهد تبريزى (متوفاى 1340ق) است. تخميس او با اين بند آغاز مى شود:

ب: مرحوم شيخ جابر فاضلى خويى در كتاب «تذكرة الفضلا»7 در شرح حال ملاعلى خويى (متوفاى1256ق) بند اول تخميس واله افشار را ذكر نموده و آن را به ملاعلى خويى نسبت داده است كه صحيح نيست؛ زيرا شاعر بودن ملاعلى خويى مورد ترديد است و در صورت سرودن شعر تخلص وى واله نبوده در حالى كه شاعر در پايان تخميس تخلص خود را آورده و مى گويد:

غديريه

1 . تذكره شعراى آذربايجان، محمد ديهيم، تبريز، چاپ آذر آبادگان، 1367ش، ج1، ص414
2 . براى آگاهى از شرح حال محيط افشار رجوع شود به: تذكره شعراى آذربايجان، ج1، ص390 و 484؛ سخنوران آذربايجان، عزيز دولت آبادى، تبريز، دانشكده ادبيات و علوم انسانى، 1355ش، ج2، ص923؛ بزرگان و سخن سرايان آذربايجان غربى، محمود راميان با همكارى محمد تمدن و علاء الدين تكش، تهران، 1344 ش، ص272؛ علماى معاصرين، ص82؛ مواد التواريخ، ص22 و 250 و 434
3 . براى آگاهى بيشتر از شرح حال واله، رجوع شود به: نقباء البشر، آقابزرگ تهرانى، چاپ دوم، مشهد، نشر مرتضى، 1440ق، ج4، ص1466، شماره1979؛ الذريعة الى تصانيف الشيعة، همو، بيروت، دارالاضواء ج9، ص1255 و ج4، ص475؛ تذكره شعراى آذربايجان، ج1، ص414 ـ 416؛ بزرگان و سخن سرايان آذربايجان غربى، ص373 ـ 375؛ سخنوران آذربايجان، ج2، ص931 و 932؛ فهرست آستان قدس رضوى، مشهد، 1329ش،ج5، ص252؛ الحديقة المبهجة، شيخ محمدعلى ارودبارى، مخطوط.
4. الذريعه، ج4، ص475؛ فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ج37، شماره 13879؛ فهرست كتابهاى چاپى فارسى، خان بابامشار، ج1، ص1439. كتاب توان و روان در سال 1335ق. در 390 صفحه به چاپ رسيده است.
5. رساله اى با عنوان «صحيفة المحبة» شامل چهل حديث در فضايل على(ع) در كتابخانه آية اللّه مرعشى به شماره 8084 موجود است كه در فهرست آن كتابخانه (ج21 ص86) معرفى شده است. احاديث آن رساله با احاديث شرح شده در توان و روان يكى است و اندك تفاوتى در ترتيب احاديث دارد.
6 .ما تمامى تخميس واله تبريزى را در كتاب ولايت نامه(ص39 ـ 41) درجه نموده ايم.
7 . اين كتاب خطى است و تا به حال به چاپ نرسيده، نسخه خطى آن به ضميمه كتاب توان و روان در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى به شماره 13879 موجود است.
8 . «ما هو اللّه ولكن مثلا» (ولايت نامه، ص31).