|
سيد رسول موسوى
أهل البيت فى الكتاب والسنّة مؤلّف: محمّد رى شهرى
ناشر: دارالحديث ـ قم
تاريخ نشر: زمستان 1375 قطع و حجم: وزيرى، 644 صفحه
معرفى كتاب «أهل البيت، فى الكتاب والسنّة»
شناختن و شناساندن اهل بيت(ع)، از دوره هاى نخستين
تاريخ اسلام، مورد توجه مسلمانان بود. بسا محدّثان
و راويان كه بخشى از آثار خود را بدين امر اختصاص
مى دادند! هرچند، سيره نويسان و مورّخان نيز از
اين امر، غفلت نورزيده اند. همچنين نوشته هايى
مستقل با عناوين «أهل البيت»، «مناقب
أهل البيت»، «مصائب أهل البيت» و… بسيار تحرير
شده است.1
روشن است كه رويكردى تا بدين پايه، برانگيخته
انتساب اهل بيت(ع) به رسول خدا(ص) از يك سو، و
كمالات وجودى و شخصيّت علمى ـ معنوىِ والاى آنان،
از
سوى ديگر است.
در نگاهى گذرا به منابع روايى، به احاديث بسيارى در
ترغيب به شناختن اهل بيت(ع) برمى خوريم، با
تعابيرى از اين دست:
منْ منّ اللّه عليه بمعرفة أهل بيتى وولايتهم، فقد
جمع اللّه له الخير كلّه.2
آن كه خداوند بر او منّت نهد و معرفت اهل بيت و
ولايت آنان را روزى اش كند، تمامى خير را برايش
فراهم ساخته است.
يا:
اهل بيت من، همتاى قرآن اند،
… بسان كشتى نوح اند،
… چنان ستارگان آسمان اند،
… مانند چشمه ساران زمين اند،
و…3
اين ستايش هاى بلند، از سوى پيامبرى كه «وما ينطق
عن الهوى، اِن هو الاّ وحى يوحى»4، پرسشهايى از اين
دست را پيش چشم مى آورد و جوينده را تشنه يافتن
جواب مى كند:
1ـ «اهل بيت» چه مفهومى دارد؟
2ـ مصداق «اهل بيت» چه كسانى اند؟
3ـ «اهل بيت» از چه شخصيت وجودى و معنوى برخوردارند
كه چنين تمجيد شده اند؟
4ـ «اهل بيت» براى بشر، چه كرده اند و چه
خواهندكرد؟
5ـ بشريّت نسبت به «اهل بيت» چه وظايفى دارد و چه
سلوكى را بايد پيشه سازد؟
اين پرسشهاى پنجگانه، فراگيرِ تمامى ابعاد معرفتى
و حوزه هاى علمى در موضوع
«اهل بيت» است.
روشن است كه پاسخ را بايد از «قرآن» و «سنّت» جست؛
دو منبع ارجمندى كه به اعتقاد ما، اين گونه پرسشها
را به زيبايى و شيوايى، پاسخ گفته اند.
با اين همه، به جزم مى توان ادّعا كرد كه تاكنون،
در معرّفى اهل بيت(ع)، نوشته اى جامع، متقن و
مستند كه به صورتى يكجا پاسخگوى عمده پرسشها باشد،
عرضه نشده است؛ نوشته اى كه:
ـ مبناى معرّفى اش، كتاب خدا و سنّت رسول خدا و
اهل بيت باشد.
ـ از افراط و تفريط در شناساندن، مبرّا بوده، در
ذكر مناقب، به غلو نينجاميده باشد و با كم گفتن،
به كتمان فضايل و حقوق اهل بيت منتهى نشود.
ـ متقن و مستند باشد و در آن، از ذكر احاديث و
روايات ضعيف و سست، اجتناب شده باشد.
ـ جامع باشد و همه ابعاد وجودى و زندگى اهل بيت
را فراگيرد.
.*.
اينك، كتاب «أهل البيت فى الكتاب والسنّة»،
مجموعه پرسشها و پاسخها را در يك اثر و به صورتى
زيبا و استوار (با پايبندى به همه موازين ياد شده)
گرد آورده است و در يك كلام، منبع غنى و سرشارى است
كه مشتاقان شناخت اهل بيت(ع) را بر سفره اى از
مائده هاى آسمانىِ قرآن و حديث مى نشانَد.
أهل البيت فى الكتاب والسنّة، كه به خامه
حجّةالاسلام والمسلمين محمّد رى شهرى5 تحرير شده
و از سوى مؤسسه فرهنگى «دارالحديث» به زينت طبع
آراسته گشته، اثرى ارزشمند است كه پاسخگوى تمامى
پرسشهاى پيش گفته، و مكمّل تلاش پيشينيان صالح
است.
از پرسشهاى پنجگانه اى كه يادكرديم، پرسش نخست، در
بخش اوّل كتاب، با عنوان «معنى أهل البيت»
پاسخ داده شده است و پرسش دوم، در بخش چهاردهم، با
عنوان «من
هو من أهل البيت ومن ليس منهم».
در بخشهاى سه، چهار و شش، با عنوانهاى «فضائل
أهل البيت»، «علم أهل البيت» و «خُلق
أهل البيت»، به سومين پرسش ما پرداخته شده است.
پرسش چهارم، در بخشهاى پنج، هفت و دوازده، با اين
عنوانها: «مذهب أهل البيت»، «وصايا أهل البيت» و
«دولة أهل البيت» مورد نظر بوده است و پرسش
پنجم، در بخشهاى هشت، نه، ده، يازده و سيزده، با
عناوين: «حقوق أهل البيت»، «حبّ أهل البيت»، «بغض
أهل البيت»، «الظلم على أهل البيت» و «الغلوّ فى
أهل البيت».
با اين همه، مؤلف محترم كه به گواهى رهبر معظّم
انقلاب ـ مدّ ظلّه ـ «در كار حديث، گذشته از شوق
و علاقه، تبحّر، سابقه و تجربه نيز دارند»6، با
اشاره به انگيزه تأليف كتاب، در مقدمه، متواضعانه
آورده اند:
به بركت پيروزى انقلاب اسلامى در ايران و بيدارى
روزافزون جهان اسلام در عصر حاضر، زمينه بهره گيرى
از سرچشمه زلال علوم و معارف اهل بيت(ع)، بيش از پيش
و براى همگان فراهم شده است و آرزوى وحدت كلمه
مسلمين در سايه عمل به كتاب خدا و سنّت پيامبر
اكرم(ص) و تمسّك به ثقلين و پايان يافتن حكايت درد و
رنج مهجوريّت قرآن و اهل بيت(ع)، در دلها جوانه
كرده است. اين كتاب، در اين زمينه، گام كوچكى بيش
نيست.
عناوين بخشهاى اصلى كتاب
اين كتاب، شامل 14بخش، 61فصل، 140عنوان و 1298حديث است.
عناوين بخشهاى اصلى كتاب، از قرار زير است:
1. معنى أهل البيت(ع)،
2. معرفةأهل البيت(ع)،
3. فضائل أهل البيت(ع)،
4. علم أهل البيت(ع)،
5. مذهب أهل البيت(ع)،
6. خُلق أهل البيت(ع)،
7. وصايا أهل البيت(ع)،
8. حقوق أهل البيت(ع)،
9. حبّ أهل البيت(ع)،
10. بغض أهل البيت(ع)،
11. الظّلم على أهل البيت(ع)،
12. دولة أهل البيت(ع)،
13. الغلوّ فى أهل البيت(ع)،
14. من هو من أهل البيت(ع)، و من ليس منهم.
عمده ترين ويژگى هاى اين اثر
1. استفاده از كتاب و سنّت:
از قرآن كريم، آياتى برگزيده شده است كه شيعه و
اهل سنّت، در تطبيق آنها بر اهل بيت(ع)
اتفاق دارند؛ مانند آيات: تطهير، مباهله،
اولى الأمر، ايثار و مودّت.
احاديث كتاب نيز با جستجو در اكثر قريب به كلّ كتب
حديثى شيعه و اهل سنّت، و استفاده از نرم افزارها
و معاجم موجود از دو فرقه، انتخاب شده است. هرچند
در فهرست مصادر از 260كتاب نام برده شده، ولى
در واقعْ اين اثر، با كمك رايانه، خلاصه اى است از
2000كتاب و 20000حديث، كه در مراجعه به آنها، تمام
واژه هاى مشابه و مرادف و مرتبط با «اهل بيت(ع)»،
ديده شده است.
2. تكيه بر مصادر شيعه و اهل سنّت:
بيش از نيمى از 260 مصدرى كه در پايان كتاب، فهرست
شده اند و در تدوين كتاب به آنها
استناد شده، از
منابع و مصادر اهل سنّت اند.
3. استخراج همه مصادر متقدّم و متأخّر
حديث:
در اين كتاب، تلاش شده است تا مصدر هر حديث، از
تمامى منابع نشان داده شود. از اين رو، براى
بسيارى از احاديث، نشانى هاى بسيارى در پانوشت ذكر
شده است.
4. جامع نگرى و معرّفى اهل بيت(ع) از
زواياى مختلف:
چنانكه در لابه لاى مباحث گذشته اشارت رفت،
نوشته ها در زمينه «اهل بيت(ع)» اندك نيستند، ليك،
تمامى آنها به معرّفى يك يا چند بُعد از
«اهل بيت(ع)»، اكتفا كرده اند؛ برخى به ذكر مناقب
بسنده كرده اند، برخى ديگر به دنبال گردآورى مصائب
بوده اند و… و همين يك سونگرى است كه در برخى
ادوار، به افراط و غلو گراييده است.
در اين كتاب، شناخت اهل بيت(ع) از زواياى مختلف
(شخصيّت، جايگاه، دانش و معرفت، حقوق، و…) منظور
بوده، و حتّى مؤلف محترم، همان گونه كه به بيان
فضائل و مسئله حبّ و بغض نسبت به اهل بيت(ع)
پرداخته، جريان «غلو» را ـ كه يكى از آفات بزرگ در
ميان پيروان اهل بيت(ع) است ـ نيز از ياد
نبرده است.7
به سخن ديگر، اين كتاب را مى توان پاسخى استوار به
مجموعه پرسشها در باب شناخت اهل بيت(ع) دانست.
5. گزينش احاديث معتبر:
در اين اثر كه يك موسوعه حديثى در شناخت ائمه(ع) است،
تنها احاديثى گزينش شده اند كه سندشان معتبر بوده،
قرائن عقلى و نقلى بر صحّت آنها وجود داشته است.
نقل احاديث از منابع شيعى و اهل سنّت، يكى از قرائن
صدق و درستى اين روايات است.
6. نشان دادن اختلافات لفظى احاديث:
در اين كتاب، تفاوت نقلها از منابع معتبر، در
پانوشت صفحات، نشان داده شده است. اين امر، در
دستيابى به موارد «نقل به معنا» بسى سودمند است.
7. شرح پاره اى از احاديث در متن و پانوشت
و توضيح پاره اى لغات مشكل و گنجانيدن تصحيفات در
پانوشتها؛
8. نقل احاديث، به ترتيب معصومين(ع)؛
9. فهرستهاى هشتگانه:
براى كارآمدى بيشتر، در اين اثر، هشت فهرست
گنجانيده شده است:
ـ فهرس الآيات،
ـ فهرس الأعلام،
ـ فهرس القبائل والجماعات،
ـ فهرس الأديان والفرق والمذاهب،
ـ فهرس الأماكن والبلدان،
ـ فهرس الأيّام والوقائع والغزوات،
ـ فهرس الأشعار،
ـ فهرس المصادر والمنابع.
بر اهل فضل و تحقيق، پوشيده نيست كه
به سامان رسيدن چنين اثرى، به دقّت، تتبّع و
ابتكارى ويژه نيازمند است. براى مؤلّف محترم و
همكارانشان، در استمرار پژوهشهاى برجسته در حوزه
قرآن و حديث، از خداوند كريم، توفيق روزافزون
مى طلبيم.
1. رجوع شود به: الذريعة إلى تصانيف الشيعة، ج2، ص483 و
ج16، ص257 و ج22، ص324ـ326؛ راهنماى مطالعات و تحقيقات(1):
تاريخ اسلام، عليرضا برازش، ص123
2. أهل البيت فى الكتاب والسنّة، ص83
3. همان، ص87 ـ 95
4. سوره نجم، آيه3ـ4
5. براى آشنايى بيشتر با مؤلف محترم و پژوهشهاى
حديثى وى، ر.ك: فصلنامه علوم حديث، شماره1، گفتگو.
6. فصلنامه علوم حديث، شماره1، ص3
7. ر.ك: فصلنامه علوم حديث، شماره1، مقاله
«جريان شناسى غلو».
|