یک استاد دانشگاه تهران، با تشریح روایات مربوط به مصحف فاطمی(س)، این کتاب را حاصل گفت‌وگوهای جبرئیل یا فرشته الهی با حضرت فاطمه زهرا(س) دانست که به نگارش امیرالمؤمنین علی(ع) درآمده و مشتمل بر اخبار و حوادث آینده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضا برنجکار؛ استاد پردیس فارابی دانشگاه تهران، ۱۱ آبان‌ماه در مراسم افتتاحیه مدرسه پاییزه فاطمه‌شناسی به بازخوانی علمی سیره، اندیشه و جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) به خصوص مصحف فاطمی پرداخت و با بیان اینکه مصحف به معنای کتاب است که در مورد قرآن هم بیان شده است، گفت: در مورد مصحف حضرت فاطمه(س) روایات فراوانی وجود دارد؛ برخی گفته‌اند ۳۰ روایت وجود دارد و برخی دیگر تعداد کمتری را ذکر کرده‌اند. در کتاب کافی، جلد یک، صفحه ۲۳۸، بابی با هشت روایت وجود دارد که از این هشت روایت، چهار مورد اختصاصاً به حضرت فاطمه(س) مربوط می‌شود.
وی افزود: در کتاب‌های دیگر نیز این روایات فراوان است و معمولاً تعداد آن‌ها در منابع مختلف بین ۲۰، ۳۰، ۴۰ یا ۵۰ روایت است، اما در کتاب کلینی تنها چهار، پنج یا حداکثر ده مورد از آن‌ها ذکر شده است. وقتی در یک بحث، تنها چهار یا پنج روایت آورده می‌شود، معمولاً به این معناست که این‌ها روایات کلیدی و متواتر هستند.
استادتمام گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، به محتوای برخی روایات اشاره و تصریح کرد: محتوای این روایات این است که پس از وفات پیامبر و در پی غم و غصه و اتفاقاتی که برای اهل بیت(ع) و به‌خصوص برای حضرت فاطمه(س) افتاد، اندوه بسیار شدیدی بر حضرت عارض شد و خداوند می‌خواست به گونه‌ای ایشان را دلداری دهد، به ایشان تسلیت بگوید و آرامش ببخشد. بر این اساس، در برخی روایات آمده است که جبرئیل و در برخی دیگر، فرشته‌ای از ملائکه را فرستاد تا به حضرت تسلیت بگوید و با ایشان صحبت کند.
برنجکار اظهار کرد: هنگامی که پیامبر(ص) از دنیا رفت و خداوند ایشان را نزد خود برد، مصیبت و اندوهی بر حضرت فاطمه(س) وارد شد که هیچ‌کسی از میزان آن آگاه نیست مگر خداوند. خداوند هم جبرئیل را نزد ایشان فرستاد تا با ایشان صحبت کند و با غم و غصه‌ای که داشتند، همدلی کند. در اینجا، امیرالمؤمنین علی(ع) نیز حضور داشتند و بیان کردند که من نیز صدایی را می‌شنوم و کسی را می‌بینم که به ایشان تسلیت می‌گوید. سپس سکوت کردند. این موضوعات و جزئیات مربوط به حضور امیرالمؤمنین، هر کدام بحث‌های خاص خود را دارند که جداگانه باید به آن پرداخته شود.
انس فرشته الهی با فاطمه(س)
وی ادامه داد: حدس بنده این است که آن مکالمات و صحبت‌هایی که میان ملک یا جبرئیل و حضرت فاطمه(س) رد و بدل می‌شد، توسط امیرالمؤمنین علی(ع) نوشته می‌شد و مجموع این نوشته‌ها مضحف نامیده شد. مضحف به معنای مجموعه‌ای از ورقه‌هایی است که بر روی آن‌ها مطالبی نوشته شده و میان آن‌ها ارتباطی باشد تا در نهایت تبدیل به یک کتاب شود.
برنجکار با بیان اینکه در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که حضرت فاطمه(س) پس از رسول‌الله (ص)، مدتی زنده ماندند، اظهار کرد: در متن آمده است سبعین و تسعین؛ به دلیل اینکه در عربی قدیم نقطه‌گذاری وجود نداشت، این عبارت می‌تواند به معنای ۷۵ روز یا ۹۵ روز باشد. برخی می‌گویند ۹۵ بوده و به۷۵ تبدیل شده، و برخی دیگر می‌گویند ۷۵ بوده است. بنابراین هر دو احتمال ۹۵ یا ۷۵ روز وجود دارد.
استادتمام گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، افزود: در این مدت، جبرئیل نزد ایشان حضور داشت و با ایشان سخن می‌گفت و به هر حال، خداوند برای دلداری ایشان و کاهش غم و غصه‌شان، جبرئیل را فرستاد تا با ایشان صحبت کند. در نهایت، نتیجه این صحبت‌های جبرئیل یا هر ملکی با حضرت فاطمه در این ۹۵ یا ۷۵ روز، همان مفاهیمی است که پیش‌تر بحث کردیم.
وی با اشاره به تعبیر محدث و کسی که با او سخن گفته شده است، اضافه کرد: محدثون(با فتح د) در اصطلاح یعنی کسانی که فرشتگان با آن‌ها صحبت می‌کنند و آن‌ها مفاهیمی را از فرشتگان دریافت کرده و به ما القا می‌کنند. البته ملک با غیر از پیامبران هم صحبت می‌کند. امام باقر(ع) فرمودند که در دین‌های قبلی نیز همین اتفاق افتاده است؛ برای مثال آصف بن برخیا در دوره حضرت سلیمان یا هارون که همنشین موسی بود همچنین ذوالقرنین که در قرآن آمده است؛ ملائکه به این افراد نیز مطالبی را از طرف خداوند می‌رساندند. بنابراین، ما اهل بیت نیز محدث هستیم و تحدیث برای ما نیز اتفاق می‌افتد.
برنجکار اظهار کرد: در روایات ذکر شده است که ائمه، اوصیای پیامبر هستند و این موضوع برای چهارده معصوم مشخص است، هرچند اختصاص به چهارده معصوم ندارد و در روایات بیان شده که این اتفاق برای افراد دیگری نیز افتاده است. جالب است که در این بحث، تعجب اصحاب از موضوع تحدیث ذکر شده است.
انتساب محدث‌بودن به همه صحابه درست نیست
استاد دانشگاه پردیس فارابی دانشگاه تهران، اضافه کرد: این مسئله در روایات اهل سنت نیز وجود دارد و جالب‌تر آن است که برخی از راویان اهل سنت، مانند ابوهریره، گفته‌اند که صحابه نیز محدث بودند یا نام افرادی را آورده‌اند که محدث بوده‌اند. هرچند از نظر ما این موضوع به آن صورت نیست، اما از این روایات برمی‌آید که در اسلام، اهل بیت و چهارده معصوم محدث بوده‌اند. در واقع، اصل تحدیث مورد اجماع بین‌الفریق است و بحث ما تنها بر سر مصادیق آن است که ما اهل بیت و افراد دیگری را مصداق آن می‌دانیم.
برنجکار ادامه داد: در روایات توضیح داده شده است که تحدیث یا محدث بودن به چه معناست. فرموده‌اند محدث کسی است که صدای فرشته را می‌شنود اما خود فرشته را نمی‌بیند. در علم کلام، تفاوت نبی و رسول با محدث در همین است؛ محدث کسی است که فرشته را نمی‌بیند اما صدایش را می‌شنود.
وی تأکید کرد: در روایتی به حضرت زهرا گفته شد که از این پس هرگاه صدای ملک را شنیدی و احساس کردی که آمده است، بدان که محدث هستی. بنابراین شخصی که محدث است، فرشته را نمی‌بیند اما صدایش را می‌شنود و احساس می‌کند کسی در حال صحبت است. در این مدت ۷۵ یا ۹۵ روز، ملک یا جبرئیل چیزهایی را به حضرت زهرا گفتند که امیرالمؤمنین(ع) آن‌ها را نوشت و همان مضحف شد.
ماهیت مصحف فاطمی
وی افزود: در روایات تصریح شده است که مضحف فاطمه(س)، قرآن نیست و هیچ چیزی از قرآن یا تفسیر قرآن در آن وجود ندارد. همچنین احکام شریعت و عقاید نیز در آن نیست؛ یعنی نه قرآن است، نه کتاب کلامی و اعتقادی و نه کتاب شریعت و احکام. در روایت‌هایی آمده است که فرمودند در مضحف، اخبار آینده ذکر شده است. برخی روایات می‌گوید جبرئیل احوال پیامبر را پس از وفات به حضرت فاطمه می‌رساند.
وی افزود: اینکه امروز برای ایشان چه اتفاقی افتاد، چه کردند و جایگاه و مقامشان چگونه است. همچنین اخبار مربوط به فرزندان حضرت زهرا تا روز قیامت در آن ذکر شده است. در روایتی آمده است که این کتاب، کتاب احکام نبود، یعنی ملک نمی‌آمد و نماز و روزه را توضیح دهد، بلکه علم آینده و اتفاقاتی که رخ خواهد داد در آن بود.
برنجکار بیان کرد: به‌عنوان شاهد، در همین روایات امام صادق(ع) می‌فرمایند که در این کتاب نوشته شده است که در سال ۱۲۸ هجری، زنادقه ظهور می‌کنند. واژه زندیق لزوماً به معنای ملحد نبود، هرچند به ملحدان نیز زندیق می‌گفتند، اما در اصل به کسانی گفته می‌شد که تفسیر اوستا می‌کردند و شامل زرتشتی‌ها، ملحدان، منکرین خدا یا کسانی بود که شک و شبهه می‌انداختند. آن‌ها با ادعای آزادی بیان می‌گفتند که ما شک داریم و شما باید جواب بدهید. این زنادقه مانند روشنفکرهای امروز هستند که در همه چیز شک می‌کنند و اشکال می‌گیرند.
حجم مصحف فاطمی(س)
برنجکار اظهار کرد: در مورد حجم این کتاب، ذکر شده است که حجم مضحف سه برابر حجم قرآن است. از اینجا می‌توان نتیجه گرفت که این اتفاق یک یا دو بار نبوده است، زیرا در تعابیر افعالی به کار رفته، استمرار موضوع دیده می‌شود.
استاد دانشگاه تهران درباره نویسنده مصحف و سرنوشت آن، تصریح کرد: نویسنده امیرالمؤمنین(ع) هستند. در مورد اینکه مصحف اکنون کجاست، باید گفت در کنار کتاب‌هایی مانند جامعه و سایر ودایع امامت، همچون ذوالفقار و وسایل دیگر. این آثار به ائمه منتقل شده و در حال حاضر نزد امام زمان(عج) است.
استاد دانشگاه تهران با اشاره به املاکننده یا همان دیکته‌کننده مصحف اضافه کرد: در اکثر روایا املای مصحف را یا به جبرئیل یا به یکی از فرشتگان نسبت داده‌اند. منتهی دو دسته روایت دیگر نیز وجود دارد. در برخی روایات آمده است که خداوند املا کرده است؛ این مطلب با موارد قبلی منافاتی ندارد، زیرا خداوند از طریق جبرئیل املا می‌کند.
برنجکار ادامه داد: اما دسته دیگری از روایات وجود دارد که می‌گوید املای رسول‌الله بوده است. برخی معتقدند این روایات در مقابل روایات متواتر، از نظر سند، تعداد و دلالت ضعیف‌تر هستند و باید کنار گذاشته شوند. اما برخی دیگر می‌گویند که رسول‌الله را به ملائکه نیز اطلاق(املا) می‌کردند و این اتفاق بسیار رخ می‌داد، به‌ویژه در مورد جبرئیل.
وی در پایان افزود: رسول یعنی فرستاده و ملائکه نیز فرستادگان خدا هستند؛ لذا در اینجا منظور از رسول‌الله همان جبرئیل یا همان ملائکه است. بنابراین، دلیل این تفاوت‌ها این نیست که بخواهیم این روایات را به دلیل کم‌سند بودن یا تعداد کم کنار بگذاریم، بلکه باید به این صورت به آن نگاه کرد.
